Αρχική | Ι.Μ. Φθιώτιδος

Ι. Ν. Αγίου Νικολάου Υπάτης

Ο ναός του Αγίου Νικολάου ήταν η παλαιά Μητρόπολη της Υπάτης. Στην ίδια θέση υπήρχε παλαιοχριστιανική βασιλική, στην οποία αποδίδονται τμήματα ψηφιδωτών δαπέδων που βρέθηκαν κοντά στη νότια πλευρά του. Στην περίοδο της Τουρκοκρατίας βρισκόταν εκεί ο καθεδρικός ναός της μητρόπολης Νέων Πατρών (όπως ήταν η παλαιά ονομασία της Υπάτης). Ο Άγιος Νικόλαος με τη μορφή που έχει και σήμερα, της τρίκλιτης βασιλικής, χτίστηκε το 1806 σε αντικατάσταση της παλαιότερης εκκλησίας. Ανακαινίστηκε στις αρχές του 20ου αιώνα, αλλά κάηκε κατά το Ολοκαύτωμα της Υπάτης στις 17-06-1944 και επισκευάστηκε στην ίδια μορφή μετά τον Εμφύλιο. Κατά τη δεκαετία του 1990 ο ναός ανακαινίστηκε εκ βάθρων, με προσθήκη νάρθηκα και βόρειας στοάς. Έχει πέτρινους τοίχους και ενιαία στέγη, καλυμμένη με κεραμίδια. Στη βορειοδυτική γωνία του ναού στέκει τετραώροφο πετρόκτιστο καμπαναριό, που ανακατασκευάστηκε με τα ίδια υλικά το 2004, επειδή παρουσίαζε στατικά προβλήματα.  Στη βόρεια πλευρά του ναού υπάρχει προστώο στηριγμένο σε κίονες και κτιστούς πεσσούς της δεκαετίας του 1990. Οι κίονες και τα κιονόκρανα του προστώου είναι υλικά σε δεύτερη χρήση. Προέρχονται από την παλαιοχριστιανική βασιλική και μπορούν να χρονολογηθούν στον 5ο – 6ο αιώνα. Στην βορινή πλευρά του ναού ανοίγεται είσοδος προς τον κυρίως ναό.  Στην ανατολική όψη του ναού προβάλλει η ημικυκλική αψίδα του Ιερού Βήματος. Ο τοίχος της αψίδας διαμορφώνεται με στενόμακρα τυφλά αψιδώματα, όπως και σε άλλους σύγχρονους ναούς της περιοχής που ελαφρύνουν την αίσθηση του όγκου. Στο πάνω μέρος των αψιδωμάτων έχουν εντοιχιστεί κεραμικά πιάτα, μια διακοσμητική πρακτική που συνηθίζεται από την βυζαντινή εποχή. Στη δυτική πλευρά του ναού υπάρχει εξωνάρθηκας, με μονόριχτη στέγη χαμηλότερη από εκείνη του ναού. Στις παραστάδες της τοξωτής θύρας προς τον κυρίως ναό είναι εντοιχισμένα ανάγλυφα μέλη σε δεύτερη χρήση, με φυτικό και ανθεμικό διάκοσμο, παραστάσεις δικέφαλων αετών και ανάγλυφους σταυρούς. Το ανάγλυφο στην αριστερή παραστάδα επιστέφεται από ανάγλυφη προτομή του Χριστού. Στο δυτικό τμήμα του ναού σχηματίζεται νάρθηκας. Το δάπεδό του είναι υπερυψωμένο σε σχέση με το δάπεδο του κυρίως ναού, ενώ οριοθετείται επιπλέον με χαμηλό ξυλόγλυπτο κιγκλίδωμα. Πάνω από τον νάρθηκα υπάρχει υπερώο για τον γυναικωνίτη.  Ο ανακατασκευασμένος ναός είναι μια τρίκλιτη βασιλική με ξύλινη στέγη. Τα κλίτη χωρίζονται από τοξοστοιχίες που στηρίζονται σε κίονες και πεσσούς. Τα κιονόκρανα προέρχονται από την παλαιοχριστιανική βασιλική που βρισκόταν στην ίδια θέση κι έχουν επαναχρησιμοποιηθεί στον ναό του Αγίου Νικολάου. Το μαρμάρινο δάπεδο ανήκει στη σύγχρονη ανακατασκευή. Το ίδιο ισχύει και με το μαρμάρινο τέμπλο του ναού, ενώ ο παλαιότερος ξυλόγλυπτος διάκοσμος, δηλαδή το τέμπλο, ο αρχιερατικός θρόνος, ο άμβωνας και τα αναλόγια, καταστράφηκαν στην πυρκαγιά του 1944, μαζί με σημαντικά κειμήλια που φυλάσσονταν στον ναό.

Ι. Ν. Αγίου Ιωάννου Θεολόγου (Βελίτσα)

Ο ναός του Αγίου Ιωάννου Θεολόγου βρίσκεται στην κεντρική αρτηρία του οικισμού της Τιθορέας Φθιώτιδας. Είναι ένας μικρός μονόχωρος, μεταβυζαντινός ναός, με μεγάλη ημικυλινδρική αψίδα στην ανατολική πλευρά. Οι τοίχοι είναι κατασκευασμένοι με μικρούς αρμολογημένους λίθους και η στέγη καλύπτεται με κεραμίδια. Ο ναός είναι χτισμένος πάνω σε κατάλοιπα κτισμάτων που ανήκουν σε τρεις διαφορετικές φάσεις, με παλαιότερη αυτή μιας παλαιοχριστιανικής βασιλικής του 5ου αι. μ.Χ., ενώ στους τοίχους του βρίσκουμε ενσωματωμένα μέλη από παλαιότερα μνημεία. Στον βόρειο τοίχο του ναού υπάρχει εντοιχισμένο ένα διακοσμητικό μαρμάρινο μέλος από αρχαίο κτήριο, που έχει τη μορφή ανθεμωτού ακροκέραμου. Στο άνοιγμα του παραθύρου έχουμε καλοπελεκημένους αρμολογημένους λίθους στις ευθείες πλευρές και θολίτες λίθους στο τόξο. Στα δεξιά της εισόδου υπάρχει εντοιχισμένο ένα μαρμάρινο ανάγλυφο με ανθεμωτό κόσμημα και αφιερωματική επιγραφή στο πάνω μέρος του. Η επιγραφή αναπτύσσεται αριστερά και δεξιά από ανάγλυφο σταυρό. Το ανάγλυφο προέρχεται από την παλαιοχριστιανική βασιλική και θεωρείται ότι ήταν τμήμα πεσσίσκου από το φράγμα του Πρεσβυτερίου. Το φράγμα του Πρεσβυτερίου ήταν ένα χαμηλό κιγκλίδωμα που χώριζε τον κυρίως ναό από το Ιερό στις παλαιοχριστιανικές εκκλησίες, αντίστοιχα με το τέμπλο στους βυζαντινούς και τους πιο πρόσφατους ναούς. Επειδή βρισκόταν κοντά στο Ιερό Βήμα και την Αγία Τράπεζα, θεωρούνταν το κατάλληλο σημείο για αφιερωματικές επιγραφές. Στην επιγραφή διαβάζουμε: +ΚΑΙ ΤΩΝ ΠΕΔΙΩΝ Κ ΠΑ[Ν]ΤΟΣ ΤΟΥ ΟΙΚΟΥ ΑΥΤΩΝ. Είναι δηλαδή μια δέηση των αφιερωτών για την οικογένεια και τα παιδιά τους. Η δυτική πλευρά του δαπέδου του ναού έχει αντικατασταθεί από γυάλινη επιφάνεια, ώστε να παραμένει ορατό το ψηφιδωτό δάπεδο του Ιερού της παλαιοχριστιανικής βασιλικής, το οποίο είχε αποκαλυφθεί σε παλαιότερη ανασκαφή. Στο ψηφιδωτό απεικονίζονται διάφορα θέματα όπως ρόδακες, άνθη λωτού, ψάρια και πτηνά, γεωμετρικά θέματα, κ.ά., που περιέχονται μέσα σε τετράγωνα και κυκλικά πλαίσια, συνδεδεμένα μεταξύ τους αλυσιδωτά, με τους λεγόμενους «σηρικούς τροχούς». Μετά την καταστροφή της βασιλικής, κτίστηκε ένα βυζαντινό μονόχωρο εκκλησάκι στην ανατολική άκρη της, ενώ ο υπόλοιπος χώρος των ερειπίων χρησιμοποιήθηκε ως νεκροταφείο. Ίχνη των βυζαντινών τάφων μπορούμε να δούμε στο σωζόμενο τμήμα του παλαιοχριστιανικού ψηφιδωτού. Ο ναός είναι καμαροσκέπαστος. Η καμάρα ενισχύεται στο κέντρο από τόξο (σφενδόνιο), που στηρίζεται σε χτιστές παραστάδες, τις οποίες βλέπουμε να προβάλλουν από τους πλευρικούς τοίχους. Στη νότια παραστάδα έχει εντοιχιστεί ένα μαρμάρινο στοιχείο με εγχάρακτο σταυρό, το οποίο προέρχεται από προγενέστερο κτίσμα. Από τον τοιχογραφικό διάκοσμο του ναού σώζονται, στον νότιο τοίχο, οι άγιοι Δημήτριος, Αντώνιος, ένας ασκητής και οι Κωνσταντίνος και Ελένη. Στον βόρειο τοίχο, απέναντι από την παράσταση του Αγίου Δημητρίου, σώζεται η τοιχογραφία του Αγίου Γεωργίου. Οι δύο παραστάσεις είναι ομόλογες και συμμετρικές. Οι δύο άγιοι εικονίζονται έφιπποι και λογχοφόροι και ο καθένας τους μεταφέρει στο άλογό του μια μικρότερη μορφή: ο Άγιος Γεώργιος μεταφέρει ένα αγόρι από τη Μυτιλήνη, που είχε βρεθεί αιχμάλωτο στην υπηρεσία των Σαρακηνών στην Κρήτη και σώθηκε με θαυματουργό τρόπο από τον άγιο. Αντιστοίχως, ο Άγιος Δημήτριος μεταφέρει τον επίσκοπο Θενών Κυπριανό, τον οποίο έσωσε από την αιχμαλωσία στους Σλάβους. Πρόκειται για δύο θαυματουργές παρεμβάσεις που ανήκουν στην αγιολογική παράδοση για τα θαύματα των δύο αγίων μετά θάνατον. Οι τοιχογραφίες χρονολογούνται πιθανότατα στις πρώτες δεκαετίες του 17ου αι. Ο ναός χωρίζεται από το Ιερό Βήμα με κτιστό τέμπλο, στο οποίο ανοίγονται η Ωραία Πύλη και μια μικρότερη, βορινή είσοδος που οδηγεί στην Πρόθεση. Στα αριστερά της Ωραίας Πύλης είναι τοποθετημένη εικόνα της Θεοτόκου ένθρονης Βρεφοκρατούσας, με επιγραφή που αναφέρει τη χρονολογία 1830. Στα δεξιά της Ωραίας Πύλης είναι τοποθετημένες η εικόνα του Χριστού ένθρονου ως Μεγάλου Αρχιερέως και η εικόνα του Αγίου Ιωάννη Προδρόμου. Από τον τοιχογραφικό διάκοσμο του 17ου αι. σώζεται και η παράσταση της Άκρας Ταπείνωσης στην κόγχη της Πρόθεσης, στη βόρεια πλευρά του Ιερού Βήματος. Ο Χριστός απεικονίζεται όρθιος μέσα σε σαρκοφάγο, με κλειστά μάτια και σταυρωμένα χέρια, ενώ πίσω του διακρίνεται ο Σταυρός. Αυτή η συμβολική απεικόνιση της σταυρικής θυσίας συναντάται πολύ συχνά στον χώρο της Πρόθεσης, όπου προετοιμάζονται τα Τίμια Δώρα για τη Θεία Ευχαριστία, και υπογραμμίζει ακριβώς τη σύνδεση ανάμεσα στη θυσία του Χριστού και τη Θεία Ευχαριστία.

Ι. Ν. Μεταμόρφωσης του Σωτήρα στο Μόδι

Η Μεταμόρφωση του Σωτήρα βρίσκεται έξω από το χωριό Μόδι Φθιώτιδας, στους νότιους πρόποδες του όρους Καλλίδρομο. Ήταν το καθολικό (δηλαδή ο κύριος ναός) μιας ερειπωμένης σήμερα μονής του 16ου αιώνα. Εξωτερικά, η εκκλησία δίνει την εντύπωση σταυροειδούς εγγεγραμμένου ναού, αφού στη στέγασή της διαγράφεται με σαφήνεια το σχήμα του σταυρού. Έχει ψηλό δωδεκάπλευρο τρούλλο. Οι τοίχοι είναι κατασκευασμένοι με λαξευτές πέτρες και η στέγη καλύπτεται με κεραμίδια. Στη δυτική πλευρά έχει νάρθηκα, με την κύρια είσοδο να διαμορφώνεται στον δυτικό τοίχο και μια μικρότερη είσοδο στον νότιο τοίχο. Η κύρια είσοδος στην δυτική πλευρά πλαισιώνεται από κτιστό αψίδωμα (τόξο), κάτι που θυμίζει την διαμόρφωση της εισόδου στον παλαιότερο ναό του Αγίου Γεωργίου Σφάκας. Στις μακριές πλευρές, δηλαδή στον βόρειο και στον νότιο τοίχο του κυρίως ναού, ανοίγεται από ένα δίλοβο παράθυρο. Αριστερά και δεξιά του παραθύρου, έχουν τοποθετηθεί διακοσμητικοί σταυροί που σχηματίζονται από μεγάλους καλά λαξευμένους ορθογώνιους λίθους. Είναι ένα χαρακτηριστικό που μιμείται υστεροβυζαντινή τοιχοποιία, όπως στον ναό του Αγίου Νικολάου του εν Βουνένοις στον Έξαρχο Φθιώτιδας. Στον ανατολικό τοίχο, πάνω από την κύρια αψίδα του Ιερού Βήματος και κάτω από την στέγη, είναι εντοιχισμένη μια λίθινη επιγραφή, που πλαισιώνεται από κεραμικά στοιχεία. Η επιγραφή αναφέρει το έτος κατασκευής του ναού:ΕΤ[ους] ζοθ (7079) Ε/ΚΤΗΣΘΗ / Ο ΝΑΟΣ ΤΟΥ Σ[ωτη]ΡΟΣ / ΤΟ ΣΤ[αυ]ΡΟΠΗΓΙΟΝΣύμφωνα με το βυζαντινό σύστημα, οι χρονολογίες μετριούνταν από κτίσεως κόσμου, που τοποθετούνταν στο έτος 5508 π.Χ. Έτσι, από τη χρονολογία 7079, αν αφαιρέσουμε το 5508, προκύπτει το έτος 1571. Επίσης η επιγραφή αναφέρει ότι η μονή ήταν σταυροπηγιακή, δηλαδή υπαγόταν απευθείας στο Πατριαρχείο και όχι στην τοπική Μητρόπολη. Στον νότιο τοίχο του νάρθηκα ανοίγεται ένα στενό παράθυρο. Πάνω από αυτό είναι εντοιχισμένη πέτρα με ανάγλυφη επιγραφή που αναφέρει την χρονολογία 1581, δηλαδή δέκα χρόνια αργότερα από την ανέγερση του ναού, χωρίς να ακολουθεί το σύστημα χρονολόγησης από κτίσεως κόσμου:αφπα΄ [1581] ΠΑΝΑΓΗΑ ΘΕΟΤΟΚΕ / ΣΚΕΠΕ ΦΡΟΥΡΙ / ΦΥΛΑΤΕ ΤΟΥΣ / ΕΒΡΗΣΚΟΜΕ / ΝΟΥΣ ΜΟΝΑ / ΧΟΥΣ ΕΝ ΤΗ / ΑΓΙΑ ΜΕΤΑ[μορφώσει του Σωτήρος] Είναι πιθανό ότι αυτή η επιγραφή παραδίδει τη χρονολογία κατασκευής του νάρθηκα, που προστέθηκε εκ των υστέρων στον κυρίως ναό. Οι οροφές του νάρθηκα είναι θολωτές, αλλά η διάταξή τους είναι διαφορετική στο εσωτερικό σε σχέση με το πώς φαίνονται οι στέγες του απ’ έξω. Το ότι ο νάρθηκας προστέθηκε εκ των υστέρων φαίνεται και από την τροποποίηση του παραθύρου που βρισκόταν πάνω από την αρχική είσοδο του κυρίως ναού, που ήταν αρχικά ένα δίλοβο παράθυρο με έναν μικρό πεσσό ανάμεσα στα δύο τόξα. Στο εσωτερικό του ναού σχηματίζονται κόγχες στα βόρεια και νότια που δεν διακρίνονται από έξω. Έτσι το εσωτερικό του ναού δίνει την εικόνα ενός τρίκογχου (δηλαδή με τρεις κόγχες, τη βόρεια, τη νότια και εκείνη του ιερού). Αλλά καθώς ο χώρος δεν διαιρείται με κιονοστοιχίες ή πεσσούς, κυριαρχεί η αίσθηση ενός ενιαίου χώρου, στον οποίο δεσπόζει ο τρούλος. Παλαιότερα ο ναός ήταν επιχρισμένος μέσα και έξω, αλλά τα επιχρίσματα αφαιρέθηκαν. Ακόμα και στο εσωτερικό, οι περισσότεροι τοίχοι αποκαλύπτουν την τοιχοδομία, όπου σώζονται ελάχιστες τοιχογραφίες. Το τέμπλο που χωρίζει τον κυρίως ναό από το Ιερό Βήμα είναι κτιστό και έχει δυο θύρες προς το Βήμα, την Ωραία Πύλη και μια μικρότερη θύρα στα αριστερά (βόρεια). Στα αριστερά της βορινής θύρας, στην τοιχογραφία με το φυτικό κόσμημα μέσα σε οβάλ πλαίσιο, υπάρχει επιγραφή που αναφέρει την χρονολογία 1851, κατά την οποία προφανώς ολοκληρώθηκε το τέμπλο. Οι τοιχογραφίες που κοσμούν το τέμπλο μπορούν να τοποθετηθούν από το δεύτερο μισό του 19ου μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα. Στο Ιερό Βήμα διασώζονται ίχνη από τις παλαιότερες τοιχογραφίες του ναού, αλλά σε πολύ κακή κατάσταση διατήρησης. Μπορούμε να διακρίνουμε τη μορφή της Θεοτόκου Πλατυτέρας στην κόγχη της αψίδας, και τις μορφές των συλλειτουργούντων ιεραρχών στους τοίχους της αψίδας. 

Ι. Ν. Αγίου Γεωργίου Σφάκας

Ο Ιερός Ναός Αγίου Γεωργίου βρίσκεται στον δρόμο Αταλάντης-Λειβαδιάς κοντά στο χωριό Σφάκα. Πιθανότατα πρόκειται για καθολικό μονής που δεν διασώζεται σήμερα. Έχει μακρόστενο σχήμα και είναι κατασκευασμένος σε τρεις τουλάχιστον οικοδομικές φάσεις που χρονολογούνται μεταξύ του 13ου και 16ου αιώνα. Ο κυρίως ναός καλύπτεται με καμάρα, πάνω στην οποία υψώνεται άλλη εγκάρσια καμάρα στο μέσον του μήκους. Λόγω του χαρακτηριστικού αυτού, ο τύπος του ναού ονομάζεται σταυρεπίστεγος. Η αψίδα του ιερού είναι ημικυκλική. Έχει δύο εισόδους στη νότια μακριά πλευρά του ναού. Η νότια πλευρά περιβάλλεται από ερειπωμένη στοά, που είναι προγενέστερη από τον κυρίως ναό και κατασκευασμένη με πελεκητούς ογκόλιθους και λεπτά τούβλα. Χάρη σε αυτήν την τοιχοδομία, μπορεί να χρονολογηθεί στον 13ο αιώνα. Προφανώς λοιπόν ο σωζόμενος ναός αντικατέστησε έναν παλαιότερο, με άγνωστη αφιέρωση.Αρκετά χρόνια πριν είχε στέγη από μπετόν και σοβατισμένους τους  εξωτερικούς τοίχους. Οι παρεμβάσεις αυτές διακρίνονται ακόμα σε κάποια σημεία του εσωτερικού και του εξωτερικού, αλλά τα τελευταία χρόνια αναστηλώθηκε με πολλή προσοχή και σήμερα είναι σε καλή κατάσταση. Στα δυτικά υπάρχει νάρθηκας, που είναι και αυτός παλαιότερος από τον κυρίως ναό. Είναι επίσης σταυρεπίστεγος και μπορεί να χρονολογηθεί στον 13ο αιώνα. Η είσοδος πλαισιώνεται από διακοσμητικό αψίδωμα (κτιστό τόξο) από πωρόλιθους. Κάτω από το αψίδωμα, που προεξέχει σημαντικά, υπάρχει ωραίο τρίλοβο παράθυρο (δηλαδή με τρία μικρά τόξα), χαρακτηριστικό του 13ου αιώνα, δηλαδή της εποχής του νάρθηκα. Τα μικρά τόξα του τρίλοβου παραθύρου στηρίζονται σε κιονίσκους από πωρόλιθο και είναι κατασκευασμένα με τούβλα. Κάτω από το παράθυρο υπάρχει κόγχη με αφιερωματική παράσταση, δηλαδή μια τοιχογραφία όπου απεικονίζεται η προσφορά του ναού προς τον Άγιο Γεώργιο. Το μονολιθικό υπέρθυρο της εισόδου είναι ένας λίθος σε δεύτερη χρήση, που προέρχεται από προηγούμενο στην τοποθεσία κτίσμα. Στο κεντρικό τμήμα του κυρίως ναού, στη θέση που συνήθως υψώνεται τρούλος σε άλλους τύπους ναών, υψώνεται εγκάρσια καμάρα, δηλαδή κάθετη προς τον κύριο άξονα του ναού, αντίστοιχη με εκείνη που στεγάζει τον νάρθηκα. Αυτή η εγκάρσια καμάρα υψώνεται ψηλότερα, έτσι ώστε στη στέγη σχηματίζεται με σαφήνεια το σχήμα του σταυρού, γι’ αυτό και ο τύπος αυτός του ναού ονομάζεται σταυρεπίστεγος. Πρόκειται για έναν τύπο που διαδόθηκε στον ελλαδικό χώρο ήδη από τον 13ο αιώνα και μετά, περίοδο στην οποία χρονολογείται και ο νάρθηκας. Ο κυρίως ναός χωρίζεται από το ιερό με κτιστό τέμπλο. Σώζεται ένα μέρος των τοιχογραφιών που κοσμούσαν τον ναό, αλλά διατηρούνται σε άσχημη κατάσταση. Σε μισοκατεστραμμένη επιγραφή στο τέμπλο αναφέρεται η χρονολογία ανακαίνισης και αγιογράφησης του ναού, που τοποθετείται μεταξύ 1562 και 1571, δηλαδή στην μεταβυζαντινή περίοδο, στα χρόνια της οθωμανικής κυριαρχίας.Όμως στον ναό διακρίνεται και μια δεύτερη φάση αγιογράφησης, που χρονολογείται στον 18ο αιώνα. Αυτήν τη φάση, που είναι και πιο λαϊκότροπη, μπορούμε να την δούμε κυρίως στις τοιχογραφίες του βόρειου τοίχου, όπου βλέπουμε τις παραστάσεις της Δευτέρας Παρουσίας με την απεικόνιση των τιμωριών των αμαρτωλών στην Κόλαση. Τα θέματα αυτά απέκτησαν μεγάλη διάδοση στους μεταβυζαντινούς κυρίως αιώνες, καθώς μέσα από αυτά εκφράζονταν αγωνίες και προσδοκίες πολιτικού και κοινωνικού χαρακτήρα. Η δημοτικότητα των σκηνών της Τελικής Κρίσης, των ατομικών ποινών και βασανιστηρίων των αμαρτωλών ήταν μεγάλη στο πλαίσιο της λαϊκής ευσέβειας των παραδοσιακών κοινωνιών, καθώς μέσα από αυτές προβάλλονταν οι λαϊκές αντιλήψεις και προκαταλήψεις για το κακό, την αμαρτία και τις κοινωνικές εντάσεις της περιόδου. [Ιστορ]ιθ[η][ο θει]ως κ[αι] παν-σεπτως ναός του αγί[ου] και εν-δόξου μεγαλομάρτυρος Γεωργίουτου τροπαιοφόρ[ου] δια συ[ν]δρομής κόπου τε και εξόδου Ιωάννου ιερέωςΛαυρεντίου μοναχού Παύλ[ου] ΚαλογιάννηΓεωργίου Ρόκη, Γγικα Κατάκαλου, Αγγέλω Ραντοβάνη, Δήμα ΞανθοπούλωΚύρο Ραντοβάνενα όπου εσύνα- ξε την έξοδο. Μνήσθητι Κύριετης ψυχής του δούλου σου Γεωργίουαυτής Κιοπάν……Μπρατιλάτο ΔήμαΓεωργίου Καλογιάννη, Σιδερή ΚαλογιάννηΝικολάου Κοπάνη Γεωργίου ΠολίτηΜπρατικ………..Κύριε τας ψ[υχάς}Αυτάς που…….Εν έτει ζο{…..}Μηνί Ιουνίω ζΤο "ζ" είναι αριθμός που αναφέρεται στο έτος επτά χιλιάδες εβδομήντα, και ακολουθούνταν από ένα ακόμα γράμμα που δεν διακρίνεται, αλλά θα συμπλήρωνε την χρονολογία. Η επιγραφή ακολουθεί τον βυζαντινό τρόπο χρονολόγησης, που  μετρούσε τον χρόνο από κτίσεως κόσμου, την οποία οι βυζαντινοί την τοποθετούσαν στο 5508 πριν από τη γέννηση του Χριστού. Συνεπώς η μη διακρινόμενη χρονολογία αγιογράφησης, και πιθανότατα της γενικότερης ανακαίνισης  του κυρίως ναού, τοποθετείται στο διάστημα μεταξύ 7070-7079 από κτίσεως κόσμου, δηλαδή ανάμεσα στο 1562 και 1571. Αναφέρεται μάλιστα και η επτά Ιουνίου ως μέρα ολοκλήρωσης του έργου. Στην περίοδο αυτή του 16ου αιώνα χρονολογούνται πράγματι οι παλαιότερες τοιχογραφίες που σώζονται στον ναό, που μπορούμε να τις δούμε κυρίως στην κόγχη του ιερού και την Πρόθεση, δηλαδή τον βοηθητικό χώρο στα βόρεια του ιερού. 

Ι. Ν. Αγίου Ιωάννη Κυνηγού

Το εκκλησάκι του Αγίου Ιωάννου Προδρόμου (Κυνηγού) βρίσκεται σε δασώδη περιοχή της Αμφίκλειας, κοντά στην Περδικόβρυση. Είναι ένας μικρός ναός, με αντηρίδα (δηλ. χτιστή κατασκευή που στηρίζει τον τοίχο) στη βορειοανατολική γωνία και με δίρριχτη στέγη, η οποία έχει ανακατασκευαστεί πρόσφατα από μπετόν. Σύμφωνα με την παράδοση, ο ναός είχε χτιστεί το 1455. Στη σημερινή του μορφή όμως χρονολογείται στον 18ο αιώνα, σύμφωνα με επιγραφή στο τέμπλο. Σήμερα ανήκει στην Ιερά Μονή Γενεσίου της Θεοτόκου Δαδίου (Παναγία Γαυριώτισσα). Είναι μετόχι της, δηλαδή ανήκει στη μονή, αλλά βρίσκεται έξω από την περιοχή της. Εσωτερικά ο ναός είναι μονόχωρος και κατάγραφος με τοιχογραφίες του 18ου αιώνα. Η οροφή του σχηματίζει χαμηλό τρούλο, χωρίς κυλινδρικό τύμπανο. Στο κεντρικό μετάλλιο εικονίζεται ο Παντοκράτορας, καθώς ο τρούλος στις εκκλησίες συμβολίζει τον ουρανό. Το μετάλλιο του Παντοκράτορα περιβάλλεται από δύο ομόκεντρους κύκλους. Στον πρώτο εικονίζεται πομπή αγγέλων με αυτοκρατορικά ενδύματα και με επικεφαλής (προεξάρχουσα) την Παναγία. Στην επόμενη κυκλική ζώνη εικονίζονται οι Προφήτες, κρατώντας ο καθένας ειλητάριο και με τα πρόσωπα στραμμένα προς τον Παντοκράτορα. Στην ανατολική πλευρά του τρούλου, πάνω από το τέμπλο, διακόπτεται η παράσταση των Προφητών και μεσολαβεί η παράσταση της Σταύρωσης, σε μια αρκετά πρωτότυπη διάταξη. Αντί για την γνωστή μας σκηνή, εικονίζεται ένας περίτεχνος Τίμιος Σταυρός, που θυμίζει έργο ξυλογλυπτικής ή μεταλλοτεχνίας. Στο κέντρο του εικονίζεται ο σταυρωμένος Χριστός και στις απολήξεις τα τέσσερα σύμβολα των Ευαγγελιστών: επάνω ο αετός (για τον Ιωάννη), στα δεξιά ως προς τον θεατή ο άγγελος (Ματθαίος), στα αριστερά ο λέων (Μάρκος) και κάτω το βόδι (Λουκάς). Ο Τίμιος Σταυρός πλαισιώνεται από τα «λυπηρά», δηλαδή παραστάσεις της Παναγίας (στα αριστερά) και του Ευαγγελιστή Ιωάννη (στα δεξιά) μέσα σε περίτεχνα πλαίσια, που αναπαριστούν κι αυτά έργο ξυλογλυπτικής. Η βάση του Σταυρού είναι καρφωμένη πάνω σε δράκοντα, συμβολίζοντας τον απόλυτο θρίαμβο επί του θανάτου και της αμαρτίας μέσω της Σταύρωσης και της Ανάστασης. Ο κυρίως ναός χωρίζεται από το Ιερό Βήμα με κτιστό αγιογραφημένο τέμπλο, στο οποίο ανοίγονται δύο θύρες: η Ωραία Πύλη, που είναι η κεντρική θύρα, και μια μικρότερη στα αριστερά, προς την Πρόθεση. Δεξιά και αριστερά της Ωραίας Πύλης εικονίζονται ένθρονοι ο Χριστός και η Θεοτόκος Βρεφοκρατούσα. Πάνω από την Ωραία Πύλη εικονίζεται το Ιερό Μανδήλιο. Σύμφωνα με τη βυζαντινή παράδοση, το Ιερό Μανδήλιο ήταν μια εικόνα του προσώπου του Χριστού που αποτυπώθηκε με θαυματουργό τρόπο πάνω σε ένα κομμάτι ύφασμα, και δεν είχε ζωγραφιστεί από ανθρώπινα χέρια (αχειροποίητη εικόνα). Στα δεξιά του Χριστού εικονίζεται ο Πρόδρομος με φτερά αρχαγγέλου, κάτι που βλέπουμε συχνά στην ορθόδοξη αγιογραφία, καθώς τονίζει τον ρόλο του ως αγγελιοφόρου της έλευσης του Χριστού-Μεσσία. Πάνω από αυτές τις παραστάσεις βλέπουμε μια σειρά από εννέα μετάλλια με προτομές μαρτύρων. Στον τοίχο του τέμπλου, κάτω από την παράσταση της Παναγίας, υπάρχει επιγραφή που αναφέρει την ημερομηνία 21 Ιουνίου 1756, οπότε ολοκληρώθηκε η ανέγερση και η αγιογράφηση του ναού όπως τον βλέπουμε σήμερα:ΑΝΗΓΕΡΘΗ ΕΚ ΒΑΘΡΩΝ ΚΕ ΑΝΙΣΤΟΡΗΘΗ Ο ΠΑΝΣΕΠΤΟΣ ΚΑΙ ΘΕΙΟΣ ΟΥΤΟΣ ΝΑΟΣ ΤΟΥ ΤΙΜΙΟΥ ΠΡΟΔΡΟΜΟΥ ΔΙΑ ΣΥΝΔΡΟΜΗΣ ΚΑΙ ΕΞΟΔΟΥ ΤΟΥ ΠΑΝΟΣΙΟΤΑΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΗΓΟΥΜΕΝΟΥ ΓΙΝΑΔΙΟΥ [Γενναδίου] ΑΡΧΙΕΡΑΤΕΥΟΝΤΟΣ ΤΟΥ ΘΕΟΦΙΛΕΣΤΑΤΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΘΕΟΚΛΗΤΟΥ αψνς΄ [1756] ΙΟΥΝΙΟΥ κα΄ [21].Το Ιερό Βήμα ήταν επίσης κατάγραφο, αλλά οι τοιχογραφίες του σώζονται αποσπασματικά μόνο στην αψίδα και στη νότια πλευρά. Διακρίνεται η Θεοτόκος Πλατυτέρα στην κόγχη της αψίδας και οι συλλειτουργούντες ιεράρχες στους τοίχους. Η μικρή εσοχή στα αριστερά της Αγίας Τράπεζας είναι η Πρόθεση, όπου γίνεται η προετοιμασία των Τιμίων Δώρων. Αρκετές δεκαετίες πριν, ο αρχιμανδρίτης Θεόφιλος Σιμόπουλος διέκρινε τοιχογραφία ειληταρίου, όπου καταγράφονταν τα ονόματα δεκαέξι μοναχών, που μαρτυρούσαν ότι το εκκλησάκι ανήκε σε ανδρική μονή στα χρόνια της Τουρκοκρατίας. Εκείνο το μοναστήρι πιστεύεται ότι διαλύθηκε με το διάταγμα του Όθωνα το 1833, το οποίο διέτασσε τη διάλυση των πολύ μικρών μονών, με λιγότερους από έξι μοναχούς ή μοναχές, και την κρατικοποίηση της περιουσίας τους.

Ι. Ν. Αγίου Δημητρίου στο Μαυρίλο

Ο ναός του Αγίου Δημητρίου είναι ο ενοριακός ναός του χωριού Μαυρίλο. Βρίσκεται στη νότια πλευρά της ευρύχωρης κεντρικής πλατείας του χωριού και είναι κατασκευασμένος το 1728. Είναι μια βασιλική με πέτρινους τοίχους και ξύλινη, κεραμοσκέπαστη τετράρριχτη στέγη. Κατά μήκος των μακρών πλευρών υπάρχουν στέγαστρα που καλύπτονται από κεραμοσκεπές, σε προέκταση της στέγης του ναού, και στηρίζονται σε μεγάλους πεσσούς από μπετόν. Ο δυτικός τοίχος ανασκευάστηκε το 1853, ενώ το τετραώροφο πετρόκτιστο καμπαναριό προστέθηκε το 1963. Η είσοδος στον νάρθηκα βρίσκεται στην βόρεια πλευρά του ναού. Το δάπεδο του νάρθηκα είναι υπερυψωμένο σε σχέση με το δάπεδο του κυρίως ναού και χωρίζεται από αυτόν από έναν τοίχο με ξύλινο σκελετό. Επάνω από τον νάρθηκα υπάρχει γυναικωνίτης, και γι’ αυτό η οροφή του νάρθηκα βρίσκεται αρκετά χαμηλά. Μια ξύλινη σκάλα στον νάρθηκα δίνει πρόσβαση στον γυναικωνίτη. Ο κυρίως ναός χωρίζεται σε τρία κλίτη, χάρη σε δύο σειρές ξύλινων κιόνων που επιστέφονται με κιονόκρανα και στηρίζουν διαδοχικά ελλειψοειδή τόξα. Ο ξυλόγλυπτος διάκοσμος του ναού είναι εξαιρετικής αισθητικής και παρουσιάζει ξεχωριστό ενδιαφέρον. Ο άμβωνας στα αριστερά, το προσκυνητάρι και ο δεσποτικός θρόνος στα δεξιά, ο χορός που είναι αναρτημένος από το κεντρικό μετάλλιο της οροφής και περιβάλλει τον πολυέλαιο, καθώς και το εντυπωσιακό επιχρυσωμένο τέμπλο «ετελειώθησαν», σύμφωνα με επιγραφή, το 1735 από τον ιερέα Κωνσταντίνο, που εργάστηκε και στην αγιογράφηση του ναού. Η οροφή του κυρίως ναού είναι επίπεδη, ξύλινη και χρωματισμένη. Είναι ταμπλαδωτή, δηλαδή αρθρώνεται σε ορθογώνια διάχωρα με διακοσμητικά πηχάκια. Στο κέντρο της οροφής του Ιερού Βήματος και πάνω στον άξονα συμμετρίας ανατολής-δύσης, διαγράφεται τετράγωνο ξύλινο διάχωρο γαλαζοπράσινου χρώματος, στο οποίο εγγράφεται μετάλλιο με παράσταση του Παντοκράτορα, παραπέμποντας με τον τρόπο αυτό στον συμβολισμό του θόλου που αντιπροσωπεύει ο τρούλος σε τρουλαίους ναούς. Ο ναός είναι κατάγραφος, με εξαιρετικές αγιογραφίες του 18ου αιώνα. Εκτός από τους τοίχους, αγιογραφημένο είναι και το ξύλινο στηθαίο του γυναικωνίτη. Στη νότια προέκταση της δυτικής πλευράς ανοίγεται θύρα προς το νότιο στέγαστρο. Αντίστοιχη θύρα υπήρχε αρχικά και στον βόρειο τοίχο, αλλά πλέον έχει διαμορφωθεί ως παράθυρο. Στον βόρειο τοίχο εικονίζονται οι οι κτήτορες του ναού, που κρατούν μικρογραφία της εκκλησίας. Η παράσταση παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον τόσο για την επιγραφή της, όσο κι επειδή δείχνει την αρχική του μορφή του ναού όταν πρωτοχτίστηκε, το 1728. Φαίνεται ότι αρχικά η στέγη ήταν δίρριχτη και όχι τετράρριχτη, και ότι τα στέγαστρα στις μακρές πλευρές βρίσκονταν σε χαμηλότερο επίπεδο από την στέγη του ναού, ενώ σήμερα μοιάζουν σαν προέκτασή της. Τα στέγαστρα είχαν ξύλινα στηρίγματα, ενώ το άνοιγμα στον βορινό τοίχο, που σήμερα είναι το παράθυρο στα δεξιά της κτητορικής παράστασης, ήταν αρχικά πόρτα. Η επιγραφή στην παράσταση αναφέρει τα ονόματα των τριών αδελφών που υπήρξαν οι δωρητές του ναού: ΕΤΕΙ ΑΨΚΗ [1728] ΤΑ ΝΗΝ ΟΝΤΕΣ ΣΥΝΔΡΟΜΗΤΕΣ ΚΑΙ ΚΤΗΤΩΡΕΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΟΙΚΟΥ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΕΝΔΟΞΟΥ ΜΕΓΑΛΟΜΑΡΤΥΡΟΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΤΟΥ ΜΥΡΟΒΛΗΤΟΥ. ΔΙ' ΕΞΟΔΟΥ ΑΥΤΩΝ ΚΑΙ ΔΑΠΑΝΗ ΔΥΛΑΔΗ (Ο ΚΥΡ) ΧΡΙΣΤΟΣ, ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΣ, ΙΩ(ΑΝΝΗΣ) ΙΕΡΕΥΣ ΚΑΙ ΣΑΚΕΛΑΡΙ(Σ) ΑΥΤΑΔΕΛΦΟΙΠάνω από τη θύρα που ανοίγεται στον νότιο τοίχο υπάρχει μια εκτενέστατη κτητορική επιγραφή που αναφέρει, εκτός από τους δωρητές, και τους αγιογράφους του ναού, ενώ επαναλαμβάνεται και η χρονολογία 1728 και το όνομα του Μητροπολίτη Νέων Πατρών (Υπάτης) Νικηφόρου. Οι δωρητές, τα αδέλφια Χρήστος, Ιωάννης και Αλεξανδρής, αναφέρονται ως «μυλωνόπουλα», στοιχείο που συνδέει την ιστορία του ναού του Αγίου Δημητρίου με την ιστορία των μπαρουτόμυλων, για τους οποίους ήταν περίφημος ο τόπος μέχρι και την Επανάσταση του 1821.  Ειδικότερα, η επιγραφή αναφέρει: ΑΝΗΓΕΡΘΗ ΚΑΙ ΑΝΕΣΤΟΡΙΘΗ Ο ΘΕΙΟΣ Κ[ΑΙ] ΠΑΝΣΕΠΤΟΣ ΝΑΟΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΜΕΓΑ/ΛΟΥ ΜΑΡΤΥΡΟΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΤΟΥ ΜΥΡΟΒΛΗΤΟΥ ΔΙΑ ΣΥΝΔΡΟΜΗΣ ΤΟΝ ΠΡΟΕΣΤΟΤΟΝ ΑΡ/ΧΩΝΤΟΝ ΤΟΝ ΥΠΟΚΑΤΟΘΕΝ ΓΕΓΡΑΜΜΕΝΟΝ ΚΤΥΤΟΡΟΝ ΤΑ ΝΗΝ ΤΑ Τ[ΗΣ] ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΔΙΕΞΟΔΩΝ Κ[ΑΙ] ΤΗΝ ΚΑΤΑ ΘΕΟΝ ΑΓΑΠΗΝ ΚΑΙ ΔΟΥΛΟΙ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ. / ΕΣΤΙΝ ΟΥΤΟΙ ΝΕΟΙ ΚΤΗΤΩΡΕΣ Ο ΚΥΡ ΧΡΙΣΤΟΣ ΙΩ[ΑΝΝΗ] ΙΕΡΕΥΣ Κ[ΑΙ] ΚΥΡ ΑΛΕΞΑΝΔΡΗΣ ΤΑ ΜΗΛΟΝΟΠΟΥΛΑ ΚΑΙ ΑΥΤΑΔΕΛΦΟΙ / ΚΟΠΙΟΝ[ΤΑΣ] ΚΑΙ ΣΠΟΥΔΑΖΟΝΤΑΣ ΜΕ ΟΛΗΝ ΤΟ Κ[ΟΙ]ΝΟΝ Τ[ΗΣ] ΧΩΡΑΣ ΕΙΣ ΕΤΕΡΟΥΣ ΚΑΛΟΠΙΣΜΟΥΣ ΚΑΙ ΕΣΤΟ ΤΟ ΜΝΗΜΟΣΥΝΟΝ ΑΥΤΩΝ ΕΩΝΙΟΣ. / ΑΡΧΙΕΡΑΤΕΥΟΝΤΟΣ ΤΟΥ ΠΑΝΙΕΡΩΤΑΤΟΥ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΟΥ ΝΕΩΝ ΠΑΤΡΩΝ ΚΑ ΚΥΡ ΝΙΚΗΦΩΡΟΥ ΕΠΙΤΡΟΠΕΥΟΝΤΟΣ Ο ΚΥΡ ΖΟΓΡΑΦΟΣ / ΣΗΝ ΤΟ ΥΙΟ ΙΩ[ΑΝΝΗ] γεν ..δυμο Τριαχοντόπουλου Ιερατεύοντος Ιωάννου Ιερεμονάχου / Ιωάννης Ιερεύς Μανουήλ Κρίος Ιερατεύοντος εν Ιερομονάχοις Παπαϊωακείμ ιερεύς Μανουήλ ιερεύς / Ετελιόθι το καλόν έργον έτει 1728 νοεμβρίου 9 δια χειρός Κωνσταντίνου Ιερέος και Μηχάλη ΑναγνώστουΑνάμεσα στις μορφές των αγίων που εμφανίζονται στον κατάγραφο ναό, απαντά και ο άγιος Απόστολος ο Νέος, που τον βλέπουμε στα αριστερά της μορφής του Αρχαγγέλου Μιχαήλ, που πλαισιώνει την θύρα και την κτητορική επιγραφή. Ο Απόστολος ήταν νεομάρτυρας και μαρτύρησε πολύ νέος, σε ηλικία δεκαεννέα χρονών, στην Κωνσταντινούπολη, στα τέλη του 17ου αιώνα. Καθώς το μαρτύριό του ήταν ακόμα πρόσφατο την εποχή της ανέγερσης και της αγιογράφησης του ναού, οπότε η τιμή που αποδιδόταν σε αυτόν και η εικονογραφία του δεν θα είχαν διαδοθεί ακόμα ιδιαίτερα, η παράστασή του συνοδεύεται από αναλυτική επιγραφή, μικρογράμματη, που αναφέρει με λεπτομέρειες την ιστορία του: ηπηρχε η εκ της επαρχίας του αγίου διμητριάδος ο επίκλην Γόλος [δηλ. Βόλος] εκ χώρας [Δημη]τριάδος άγιον Λαυρέντιον ονομαζόμενον και εμαρτύρησεν εις Κωνσταντινούπολιν επή έτει 1692 Αυγούστου εις 16 η μνήμη αυτού και ήταν κασαπογλάνην αμάθη[τον] [σημ.: ενν. μαθητευόμενος σε χασάπικο] αν ερευνά κανίς η δε άγια του ευχή ειη μεθ υμών αμήν..... μνήσθητι Άγιε καμου του αναξίου ηστοριογραφίσανε δούλος της αγιοσίνη σου Κωνσταντίνου… Πρόκειται για μια από τις πρωιμότερες, αν όχι την πρωιμότερη, σωζόμενη παράσταση του συγκεκριμένου νεομάρτυρα, που η μνήμη του τιμάται, όπως αναφέρει και η επιγραφή, στις 16 Αυγούστου. Ο κυρίως ναός χωρίζεται από το ιερό με επιχρυσωμένο ξυλόγλυπτο τέμπλο, που ποικίλλεται επιπλέον από πλούσιο ζωγραφικό διάκοσμο. Στην επιγραφή του τέμπλου διαβάζουμε: ΕΤΕΛΙΟΘΗ ΤΟ ΠΑΡΟΝ ΦΕΔΡΟΝ ΕΡΓΟΝ ΗΓΟΥΝ ΤΟ ΑΓΙΟΝ ΤΕΜΠΛΟΝ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΕΝΔΟΞΟΥ ΜΕΓΑΛΟΜΑΡΤΥΡΟΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΔΙΑ ΧΕΙΡΟΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΤΛΗΜΟΝΟΣ ΙΕΡΕΩΣ ετει Χριστού ΑΨΛΕ (1735). Ο Κωνσταντίνος αναφέρεται, όπως είδαμε, και ως αγιογράφος του ναού, ενώ η χρονολογία δείχνει ότι ο ξυλόγλυπτος διάκοσμος ολοκληρώθηκε λίγα χρόνια μετά την ανέγερση και την αγιογράφηση του ναού. Ο τιμώμενος άγιος αναπαριστάται στον βόρειο τοίχο του ναού, αλλά όχι στον συνηθέστερο εικονογραφικό του τύπο δηλαδή έφιππος. Εδώ έχει χρησιμοποιηθεί ένας εικονογραφικός τύπος που απαντά σπανιότερα, με τον άγιο ένθρονο. Η στρατιωτική του ιδιότητα παραμένει ωστόσο προφανής, καθώς εικονίζεται με ρωμαϊκό φολιδωτό θώρακα, κρατώντας δόρυ στο δεξί του χέρι και τόξο με βέλη στο αριστερό.

Καλωσήρθατε στο eHolyMet

Καλωσόρισμα στο έργο (μήνυμα Μητροπολίτη)

Ταυτότητα & Στοχοθεσία του Έργου