Ι. Ν. Αγίας Σοφίας Υπάτης
Ο ναός της Αγίας Σοφίας βρίσκεται στο ανατολικό ύψωμα στην είσοδο της Υπάτης. Είναι μια μικρή μονόκλιτη εκκλησία με νάρθηκα και ξύλινη στέγη που καλύπτεται με κεραμίδια. Μετά το ολοκαύτωμα της Υπάτης, στις 17 Ιουνίου 1944, η Αγία Σοφία χρησιμοποιήθηκε για ένα διάστημα ως ενοριακός ναός, αντί του Αγίου Νικολάου που είχε καεί από τα γερμανικά στρατεύματα. Μεταξύ 1978 και 1995 ανακαινίστηκε συστηματικά και πήρε τη σημερινή του μορφή.
Στη θέση που βρίσκεται η σημερινή εκκλησία υπήρχαν διαχρονικά παλαιότεροι ναοί και εκκλησίες: αρχαίος ναός, παλαιοχριστιανική βασιλική, βυζαντινή εκκλησία – και κατά μία άποψη καθολικός ναός της αρχιεπισκοπικής μητρόπολης των Φράγκων και των Καταλανών – και μεταβυζαντινή ορθόδοξη εκκλησία. Πολλά αρχιτεκτονικά μέλη από τα παλαιότερα κτίσματα βρίσκονται ακόμα στον προαύλιο χώρο, ενώ στο οικόπεδο που βρίσκεται νότια της εκκλησίας έχουν βρεθεί λείψανα από παλαιοχριστιανικό βαπτιστήριο του 5ου αιώνα.
Αρχιτεκτονικά και γλυπτά μέλη από αρχαία και μεσαιωνικά κτίσματα έχουν χρησιμοποιηθεί στην τοιχοποιία της Αγίας Σοφίας. Στον δυτικό τοίχο υπάρχουν εντοιχισμένα δύο ιωνικά κιονόκρανα και μία αρχαία βάση όπου διακρίνονται ίχνη επιγραφής. Στην κόγχη πάνω από την είσοδο έχει τοποθετηθεί μια ανάγλυφη πλάκα, πιθανότατα υστεροβυζαντινή, με εστεμμένο δικέφαλο αετό κάτω από σταυρό και ανάμεσα σε φυτικό διάκοσμο. Κάτω από το γείσο είναι εντοιχισμένη μαρμάρινη πλάκα με εγχάρακτη επιγραφή, πλαισιωμένη από δύο ανάγλυφες πλάκες με ζωόμορφες παραστάσεις. Αυτές οι πλάκες ίσως προέρχονταν από τον γλυπτό διάκοσμο του Αγίου Νικολάου Υπάτης.
Στην επιγραφή που είναι εντοιχισμένη πάνω από την είσοδο αναφέρεται η χρονολογία αχμγ΄ (ή αχμς΄), δηλαδή 1643 (ή 1646). Τότε έγινε εκτεταμένη ανακαίνιση που περιλάμβανε στέγη, οροφή και τέμπλο, με δαπάνη του Ιωάννου, ιερέως και σακελλαρίου.
Ι[ησούς] Χ[ριστός] Ο Θ[εός] ΗΜΩΝ. ΕΠΙ ΕΤΟΥΣ αχμς [1646].
+ΑΝΑΚΑΙΝΙΣΤΗ Η ΕΚΚΛΗΣΙΑ Η ΑΓΙΑ ΣΟΦΙΑ Η ΑΝΑΚΟΜΙΣΗ ΑΠΑΝΟΥ ΤΕΛΙΩΣ ΚΑΙ ΤΟ ΕΞΨ ΤΟΥΤΩ ΚΑΙ ΤΑΒΑΝΕΙ ΚΑΙ ΤΟ ΤΕΠΛΟΣ ΔΙΑ ΣΥΝΔΡΟΜΗΝ ΚΑΙ ΕΞΟΔΟΝ ΚΑΜΟΥ ΤΟΥ ΑΜΑΡΤΟΛΟΥ ΚΑΙ ΑΝΑΞΙΟΥ ΔΟΥΛΟΥ ΤΟΥ Θ[εού] ΙΕΙΩΑΝΝΟΥ ΙΕΡΕΩΣ ΚΕ ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΟΥ
Ο ναός χωρίζεται εσωτερικά με πέτρινο τοίχο σε κυρίως ναό και νάρθηκα. Το δάπεδο του νάρθηκα είναι υπερυψωμένο σε σχέση με τον κυρίως ναό. Ο νάρθηκας είναι προσθήκη της πιο πρόσφατης ανακαίνισης, του 20ού αιώνα. Χωρίζεται από τον κυρίως ναό με τοίχο, στον οποίο ανοίγονται τρεις ορθογώνιες θύρες.
Το εσωτερικό του ναού είναι λιτό και χωρίς οροφή. Διακρίνεται απευθείας η πρόσφατα ανακατασκευασμένη στέγη. Οι τοίχοι είναι επιχρισμένοι, χωρίς τοιχογραφίες. Το ξυλόγλυπτο τέμπλο κατασκευάστηκε περίπου το 1995. Σε αυτό έχουν ενσωματωθεί οι τρεις δεσποτικές εικόνες, του Χριστού, της Βρεφοκρατούσας και του Ιωάννη Προδρόμου. Στον νότιο τοίχο, στα δεξιά του τέμπλου, υπάρχει μια δίζωνη φορητή εικόνα της Παναγίας Προυσιώτισσας, που χρονολογείται στον 19ο αιώνα. Αντίστοιχα, στον βόρειο τοίχο, υπάρχει άλλη μια φορητή εικόνα του 19ου αιώνα, των Αγίων Σοφίας, Πίστης και Ελπίδας.
Στον βόρειο τοίχο βλέπουμε μια μεγάλη φορητή εικόνα της Παναγίας Προυσιώτισσας. Είναι έργο του 1983, του π. Καραγιάννη, ο οποίος υπογράφει και τις δεσποτικές εικόνες που είναι ενσωματωμένες στο τέμπλο. Η παράδοση για την θαυματουργή εικόνα της Παναγίας Προυσιώτισσας, που μεταφέρθηκε από την Προύσα της Μικράς Ασίας τον 9ο αιώνα, για να σωθεί από τους εικονομάχους, έχει ξεχωριστή σημασία για όλη τη Ρούμελη. Στην Αγία Σοφία υπάρχει και παλαιότερη εικόνα της Προυσιώτισσας, στον τοίχο δεξιά του τέμπλου, έργο του ζωγράφου Αναγνώστη από τα Γρεβενά, το 1861.
Στο Ιερό Βήμα, η κόγχη καταλαμβάνει σχεδόν ολόκληρο τον ανατολικό τοίχο. Η Αγία Τράπεζα αποτελείται από αρχαία αρχιτεκτονικά μέλη. Στον βόρειο τοίχο ανοίγεται μικρό τυφλό τοξωτό άνοιγμα και στον ανατολικό τοίχο ανοίγεται μικρή κόγχη για την Πρόθεση, στην οποία οδηγεί απευθείας η βόρεια θυρίδα του τέμπλου.
