Ι. Ν. Αγίου Ιωάννου Θεολόγου (Βελίτσα)
Ο ναός του Αγίου Ιωάννου Θεολόγου βρίσκεται στην κεντρική αρτηρία του οικισμού της Τιθορέας Φθιώτιδας. Είναι ένας μικρός μονόχωρος, μεταβυζαντινός ναός, με μεγάλη ημικυλινδρική αψίδα στην ανατολική πλευρά. Οι τοίχοι είναι κατασκευασμένοι με μικρούς αρμολογημένους λίθους και η στέγη καλύπτεται με κεραμίδια. Ο ναός είναι χτισμένος πάνω σε κατάλοιπα κτισμάτων που ανήκουν σε τρεις διαφορετικές φάσεις, με παλαιότερη αυτή μιας παλαιοχριστιανικής βασιλικής του 5ου αι. μ.Χ., ενώ στους τοίχους του βρίσκουμε ενσωματωμένα μέλη από παλαιότερα μνημεία.
Στον βόρειο τοίχο του ναού υπάρχει εντοιχισμένο ένα διακοσμητικό μαρμάρινο μέλος από αρχαίο κτήριο, που έχει τη μορφή ανθεμωτού ακροκέραμου. Στο άνοιγμα του παραθύρου έχουμε καλοπελεκημένους αρμολογημένους λίθους στις ευθείες πλευρές και θολίτες λίθους στο τόξο.
Στα δεξιά της εισόδου υπάρχει εντοιχισμένο ένα μαρμάρινο ανάγλυφο με ανθεμωτό κόσμημα και αφιερωματική επιγραφή στο πάνω μέρος του. Η επιγραφή αναπτύσσεται αριστερά και δεξιά από ανάγλυφο σταυρό. Το ανάγλυφο προέρχεται από την παλαιοχριστιανική βασιλική και θεωρείται ότι ήταν τμήμα πεσσίσκου από το φράγμα του Πρεσβυτερίου. Το φράγμα του Πρεσβυτερίου ήταν ένα χαμηλό κιγκλίδωμα που χώριζε τον κυρίως ναό από το Ιερό στις παλαιοχριστιανικές εκκλησίες, αντίστοιχα με το τέμπλο στους βυζαντινούς και τους πιο πρόσφατους ναούς. Επειδή βρισκόταν κοντά στο Ιερό Βήμα και την Αγία Τράπεζα, θεωρούνταν το κατάλληλο σημείο για αφιερωματικές επιγραφές. Στην επιγραφή διαβάζουμε:
+ΚΑΙ ΤΩΝ ΠΕΔΙΩΝ Κ ΠΑ[Ν]ΤΟΣ ΤΟΥ ΟΙΚΟΥ ΑΥΤΩΝ.
Είναι δηλαδή μια δέηση των αφιερωτών για την οικογένεια και τα παιδιά τους.
Η δυτική πλευρά του δαπέδου του ναού έχει αντικατασταθεί από γυάλινη επιφάνεια, ώστε να παραμένει ορατό το ψηφιδωτό δάπεδο του Ιερού της παλαιοχριστιανικής βασιλικής, το οποίο είχε αποκαλυφθεί σε παλαιότερη ανασκαφή. Στο ψηφιδωτό απεικονίζονται διάφορα θέματα όπως ρόδακες, άνθη λωτού, ψάρια και πτηνά, γεωμετρικά θέματα, κ.ά., που περιέχονται μέσα σε τετράγωνα και κυκλικά πλαίσια, συνδεδεμένα μεταξύ τους αλυσιδωτά, με τους λεγόμενους «σηρικούς τροχούς». Μετά την καταστροφή της βασιλικής, κτίστηκε ένα βυζαντινό μονόχωρο εκκλησάκι στην ανατολική άκρη της, ενώ ο υπόλοιπος χώρος των ερειπίων χρησιμοποιήθηκε ως νεκροταφείο. Ίχνη των βυζαντινών τάφων μπορούμε να δούμε στο σωζόμενο τμήμα του παλαιοχριστιανικού ψηφιδωτού.
Ο ναός είναι καμαροσκέπαστος. Η καμάρα ενισχύεται στο κέντρο από τόξο (σφενδόνιο), που στηρίζεται σε χτιστές παραστάδες, τις οποίες βλέπουμε να προβάλλουν από τους πλευρικούς τοίχους. Στη νότια παραστάδα έχει εντοιχιστεί ένα μαρμάρινο στοιχείο με εγχάρακτο σταυρό, το οποίο προέρχεται από προγενέστερο κτίσμα.
Από τον τοιχογραφικό διάκοσμο του ναού σώζονται, στον νότιο τοίχο, οι άγιοι Δημήτριος, Αντώνιος, ένας ασκητής και οι Κωνσταντίνος και Ελένη. Στον βόρειο τοίχο, απέναντι από την παράσταση του Αγίου Δημητρίου, σώζεται η τοιχογραφία του Αγίου Γεωργίου. Οι δύο παραστάσεις είναι ομόλογες και συμμετρικές. Οι δύο άγιοι εικονίζονται έφιπποι και λογχοφόροι και ο καθένας τους μεταφέρει στο άλογό του μια μικρότερη μορφή: ο Άγιος Γεώργιος μεταφέρει ένα αγόρι από τη Μυτιλήνη, που είχε βρεθεί αιχμάλωτο στην υπηρεσία των Σαρακηνών στην Κρήτη και σώθηκε με θαυματουργό τρόπο από τον άγιο. Αντιστοίχως, ο Άγιος Δημήτριος μεταφέρει τον επίσκοπο Θενών Κυπριανό, τον οποίο έσωσε από την αιχμαλωσία στους Σλάβους. Πρόκειται για δύο θαυματουργές παρεμβάσεις που ανήκουν στην αγιολογική παράδοση για τα θαύματα των δύο αγίων μετά θάνατον. Οι τοιχογραφίες χρονολογούνται πιθανότατα στις πρώτες δεκαετίες του 17ου αι.
Ο ναός χωρίζεται από το Ιερό Βήμα με κτιστό τέμπλο, στο οποίο ανοίγονται η Ωραία Πύλη και μια μικρότερη, βορινή είσοδος που οδηγεί στην Πρόθεση. Στα αριστερά της Ωραίας Πύλης είναι τοποθετημένη εικόνα της Θεοτόκου ένθρονης Βρεφοκρατούσας, με επιγραφή που αναφέρει τη χρονολογία 1830. Στα δεξιά της Ωραίας Πύλης είναι τοποθετημένες η εικόνα του Χριστού ένθρονου ως Μεγάλου Αρχιερέως και η εικόνα του Αγίου Ιωάννη Προδρόμου.
Από τον τοιχογραφικό διάκοσμο του 17ου αι. σώζεται και η παράσταση της Άκρας Ταπείνωσης στην κόγχη της Πρόθεσης, στη βόρεια πλευρά του Ιερού Βήματος. Ο Χριστός απεικονίζεται όρθιος μέσα σε σαρκοφάγο, με κλειστά μάτια και σταυρωμένα χέρια, ενώ πίσω του διακρίνεται ο Σταυρός. Αυτή η συμβολική απεικόνιση της σταυρικής θυσίας συναντάται πολύ συχνά στον χώρο της Πρόθεσης, όπου προετοιμάζονται τα Τίμια Δώρα για τη Θεία Ευχαριστία, και υπογραμμίζει ακριβώς τη σύνδεση ανάμεσα στη θυσία του Χριστού και τη Θεία Ευχαριστία.
