Ι. Ν. Αγίου Γεωργίου Σφάκας

Ο Ιερός Ναός Αγίου Γεωργίου βρίσκεται στον δρόμο Αταλάντης-Λειβαδιάς κοντά στο χωριό Σφάκα. Πιθανότατα πρόκειται για καθολικό μονής που δεν διασώζεται σήμερα. Έχει μακρόστενο σχήμα και είναι κατασκευασμένος σε τρεις τουλάχιστον οικοδομικές φάσεις που χρονολογούνται μεταξύ του 13ου και 16ου αιώνα. Ο κυρίως ναός καλύπτεται με καμάρα, πάνω στην οποία υψώνεται άλλη εγκάρσια καμάρα στο μέσον του μήκους. Λόγω του χαρακτηριστικού αυτού, ο τύπος του ναού ονομάζεται σταυρεπίστεγος. Η αψίδα του ιερού είναι ημικυκλική. Έχει δύο εισόδους στη νότια μακριά πλευρά του ναού. Η νότια πλευρά περιβάλλεται από ερειπωμένη στοά, που είναι προγενέστερη από τον κυρίως ναό και κατασκευασμένη με πελεκητούς ογκόλιθους και λεπτά τούβλα. Χάρη σε αυτήν την τοιχοδομία, μπορεί να χρονολογηθεί στον 13ο αιώνα. Προφανώς λοιπόν ο σωζόμενος ναός αντικατέστησε έναν παλαιότερο, με άγνωστη αφιέρωση.

Αρκετά χρόνια πριν είχε στέγη από μπετόν και σοβατισμένους τους  εξωτερικούς τοίχους. Οι παρεμβάσεις αυτές διακρίνονται ακόμα σε κάποια σημεία του εσωτερικού και του εξωτερικού, αλλά τα τελευταία χρόνια αναστηλώθηκε με πολλή προσοχή και σήμερα είναι σε καλή κατάσταση.

Στα δυτικά υπάρχει νάρθηκας, που είναι και αυτός παλαιότερος από τον κυρίως ναό. Είναι επίσης σταυρεπίστεγος και μπορεί να χρονολογηθεί στον 13ο αιώνα. Η είσοδος πλαισιώνεται από διακοσμητικό αψίδωμα (κτιστό τόξο) από πωρόλιθους. Κάτω από το αψίδωμα, που προεξέχει σημαντικά, υπάρχει ωραίο τρίλοβο παράθυρο (δηλαδή με τρία μικρά τόξα), χαρακτηριστικό του 13ου αιώνα, δηλαδή της εποχής του νάρθηκα. Τα μικρά τόξα του τρίλοβου παραθύρου στηρίζονται σε κιονίσκους από πωρόλιθο και είναι κατασκευασμένα με τούβλα. Κάτω από το παράθυρο υπάρχει κόγχη με αφιερωματική παράσταση, δηλαδή μια τοιχογραφία όπου απεικονίζεται η προσφορά του ναού προς τον Άγιο Γεώργιο. Το μονολιθικό υπέρθυρο της εισόδου είναι ένας λίθος σε δεύτερη χρήση, που προέρχεται από προηγούμενο στην τοποθεσία κτίσμα.

Στο κεντρικό τμήμα του κυρίως ναού, στη θέση που συνήθως υψώνεται τρούλος σε άλλους τύπους ναών, υψώνεται εγκάρσια καμάρα, δηλαδή κάθετη προς τον κύριο άξονα του ναού, αντίστοιχη με εκείνη που στεγάζει τον νάρθηκα. Αυτή η εγκάρσια καμάρα υψώνεται ψηλότερα, έτσι ώστε στη στέγη σχηματίζεται με σαφήνεια το σχήμα του σταυρού, γι’ αυτό και ο τύπος αυτός του ναού ονομάζεται σταυρεπίστεγος. Πρόκειται για έναν τύπο που διαδόθηκε στον ελλαδικό χώρο ήδη από τον 13ο αιώνα και μετά, περίοδο στην οποία χρονολογείται και ο νάρθηκας.

Ο κυρίως ναός χωρίζεται από το ιερό με κτιστό τέμπλο. Σώζεται ένα μέρος των τοιχογραφιών που κοσμούσαν τον ναό, αλλά διατηρούνται σε άσχημη κατάσταση. Σε μισοκατεστραμμένη επιγραφή στο τέμπλο αναφέρεται η χρονολογία ανακαίνισης και αγιογράφησης του ναού, που τοποθετείται μεταξύ 1562 και 1571, δηλαδή στην μεταβυζαντινή περίοδο, στα χρόνια της οθωμανικής κυριαρχίας.

Όμως στον ναό διακρίνεται και μια δεύτερη φάση αγιογράφησης, που χρονολογείται στον 18ο αιώνα. Αυτήν τη φάση, που είναι και πιο λαϊκότροπη, μπορούμε να την δούμε κυρίως στις τοιχογραφίες του βόρειου τοίχου, όπου βλέπουμε τις παραστάσεις της Δευτέρας Παρουσίας με την απεικόνιση των τιμωριών των αμαρτωλών στην Κόλαση. Τα θέματα αυτά απέκτησαν μεγάλη διάδοση στους μεταβυζαντινούς κυρίως αιώνες, καθώς μέσα από αυτά εκφράζονταν αγωνίες και προσδοκίες πολιτικού και κοινωνικού χαρακτήρα. Η δημοτικότητα των σκηνών της Τελικής Κρίσης, των ατομικών ποινών και βασανιστηρίων των αμαρτωλών ήταν μεγάλη στο πλαίσιο της λαϊκής ευσέβειας των παραδοσιακών κοινωνιών, καθώς μέσα από αυτές προβάλλονταν οι λαϊκές αντιλήψεις και προκαταλήψεις για το κακό, την αμαρτία και τις κοινωνικές εντάσεις της περιόδου.
 

[Ιστορ]ιθ[η]
[ο θει]ως κ[αι] παν-
σεπτως ναός του αγί[ου] και εν-
δόξου μεγαλομάρτυρος Γεωργίου
του τροπαιοφόρ[ου] δια συ[ν]δρομής 
κόπου τε και εξόδου Ιωάννου ιερέως
Λαυρεντίου μοναχού Παύλ[ου] Καλογιάννη
Γεωργίου Ρόκη, Γγικα Κατάκαλου, Αγγέλω 
Ραντοβάνη, Δήμα Ξανθοπούλω
Κύρο Ραντοβάνενα όπου εσύνα- 
ξε την έξοδο. Μνήσθητι Κύριε
της ψυχής του δούλου σου Γεωργίου
αυτής Κιοπάν……
Μπρατιλάτο Δήμα
Γεωργίου Καλογιάννη, Σιδερή Καλογιάννη
Νικολάου Κοπάνη Γεωργίου Πολίτη
Μπρατικ………..
Κύριε τας ψ[υχάς}
Αυτάς που…….
Εν έτει ζο{…..}
Μηνί Ιουνίω ζ

Το "ζ" είναι αριθμός που αναφέρεται στο έτος επτά χιλιάδες εβδομήντα, και ακολουθούνταν από ένα ακόμα γράμμα που δεν διακρίνεται, αλλά θα συμπλήρωνε την χρονολογία. 

Η επιγραφή ακολουθεί τον βυζαντινό τρόπο χρονολόγησης, που  μετρούσε τον χρόνο από κτίσεως κόσμου, την οποία οι βυζαντινοί την τοποθετούσαν στο 5508 πριν από τη γέννηση του Χριστού. Συνεπώς η μη διακρινόμενη χρονολογία αγιογράφησης, και πιθανότατα της γενικότερης ανακαίνισης  του κυρίως ναού, τοποθετείται στο διάστημα μεταξύ 7070-7079 από κτίσεως κόσμου, δηλαδή ανάμεσα στο 1562 και 1571. Αναφέρεται μάλιστα και η επτά Ιουνίου ως μέρα ολοκλήρωσης του έργου. Στην περίοδο αυτή του 16ου αιώνα χρονολογούνται πράγματι οι παλαιότερες τοιχογραφίες που σώζονται στον ναό, που μπορούμε να τις δούμε κυρίως στην κόγχη του ιερού και την Πρόθεση, δηλαδή τον βοηθητικό χώρο στα βόρεια του ιερού.