Ι. Ν. Αγίου Αθανασίου Ελάτειας
Ο Άγιος Αθανάσιος είναι ένα μικρό εκκλησάκι που βρίσκεται στον αρχαιολογικό χώρο της Ελάτειας. Πρόκειται για έναν μακρόστενο ναό με τρίπλευρη αψίδα ιερού και στέγη καλυμμένη με κεραμίδια. Είναι κατασκευασμένος τον 18ο αιώνα, αλλά έχει και παλαιότερες βυζαντινές φάσεις, ίσως του 13ου-14ου αιώνα, που διακρίνονται στα κατώτερα τμήματα των τοίχων και στην ανατολική πλευρά με την αψίδα του ιερού. Στα οθωμανικά χρόνια, στην ανατολική άκρη της αρχαίας Ελάτειας βρισκόταν το χωριό των Λεύτων, και το εκκλησάκι του Αγίου Αθανασίου πιστεύεται ότι εξυπηρετούσε ως ναός του κοιμητηρίου του χωριού.
Για την κατασκευή των τοίχων έχουν χρησιμοποιηθεί μεγάλοι λίθοι σε δεύ-τερη χρήση, που προέρ-χονται από τον αρχαιολογικό χώρο. Άλλωστε, στα τέλη του 19ου αιώνα, κατά τη διάρκεια των ανασκαφών στην αρχαία Ελάτεια από την Γαλλική Αρχαιολογική Σχολή, βρέθηκαν λίγα μέτρα βορειότερα του Αγίου Αθανασίου τα ίχνη από την τρίκλιτη βασιλική της Μεγάλης Παναγιάς, η οποία είχε οικοδομηθεί στα ερείπια αρχαίου ναού και θεωρήθηκε κτίσμα των πρώτων χρόνων της Φραγκοκρατίας στην περιοχή (αρχές 13ου αιώνα).
Στο μεγάλο μαρμάρινο πρέκι (υπέρθυρο) πάνω από την πόρτα, είναι χαραγμένος ένας μεγάλος λατινικός σταυρός, δηλαδή σταυρός που το κατακόρυφο σκέλος του είναι μακρύτερο από το οριζόντιο. Όταν ο λίθος ενσωματώθηκε στον ναό του Αγίου Αθανασίου ως υπέρθυρο, χαράχτηκε και η επιγραφή ΕΤΗ 1759, ενδεικτική για την χρονολογία κατασκευής του νάρθηκα.
Αν και εξωτερικά ο ναός φαίνεται σαν ένα ενιαίο κτίσμα, στο εσωτερικό είναι φανερό ότι αποτελείται από δύο δομικά ανεξάρτητους χώρους, που χωρίζονται από έναν παχύ ενδιάμεσο τοίχο. Ο νάρθηκας είναι εξ ολοκλήρου κτίσμα του 18ου αιώνα, έχει μεγαλύτερη έκταση από τον κυρίως ναό και το δάπεδό του είναι υπερυψωμένο σε σχέση με αυτόν. Καλύπτεται με ξύλινη στέγη και οι τοίχοι του είναι καλυμμένοι με ασβεστοκονίαμα, με το οποίο σβήστηκαν τα ίχνη των τοιχογραφιών που ίσως υπήρχαν, εκτός από τον τοίχο της εισόδου προς τον κυρίως ναό.
Πάνω από την είσοδο σώζεται μια πολύ ενδιαφέρουσα παράσταση: ο Αναπεσών. Στην παράσταση εικονίζεται ο Χριστός εικονίζεται νεαρός, να κοιμάται με ανοιχτά τα μάτια και με το κεφάλι στηριγμένο στο δεξί χέρι. Ο Αναπεσών συμβολίζει την εκπλήρωση της μεσσιανικής προφητείας που αναφέρεται στη Γένεση, σύμφωνα με την οποία ο Πατριάρχης Ιακώβ προφητεύει την έλευση, το Πάθος και την Ανάσταση του Ιησού Χριστού. Είναι μια παράσταση που εμφανίζεται για πρώτη φορά στην παλαιολόγεια ζωγραφική, στα τέλη του 13ου αιώνα, σε ναούς των μονών του Αγίου Όρους, η οποία επιβίωσε στη μεταβυζαντινή ζωγραφική σε διάφορες παραλλαγές.
Ο κυρίως ναός είναι καλυμμένος με κτιστή καμάρα, η οποία υποστηρίζεται από ένα ενισχυτικό τόξο (σφενδόνιο). Είναι κατάγραφος με αξιόλογες τοιχογραφίες, που χρονολογούνται στον 18ο αιώνα. Το εικονογραφικό πρόγραμμα παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον και η προσαρμογή του στους χώρους του μικρού ναού διαπνέεται από πνευματικότητα και θεολογική εμβρίθεια. Ο Παντοκράτορας, που κοσμεί συνήθως το εσωτερικό των τρούλων στους βυζαντινούς ναούς, εικονίζεται εδώ σε μετάλλιο στο ανώτερο τμήμα του εσωρραχίου της καμάρας. Περιβάλλεται από τα τέσσερα σύμβολα των Ευαγγελιστών, εμπνευσμένα από τα οράματα του Ιεζεκιήλ και της Αποκάλυψης: τον άγγελο (Ματθαίος), το φτερωτό βόδι (Λουκάς), το λιοντάρι (Μάρκος) και τον αετό (Ιωάννης). Αποτελούν βασικά στοιχεία της χριστιανικής εικονογραφίας, καθώς αντιπροσωπεύουν θεολογικές πτυχές της ζωής του Χριστού, δηλαδή την ενανθρώπηση, τη θυσία, τη βασιλεία και τη θεία σοφία αντίστοιχα.
Καθώς το εσωρράχιο της καμάρας δημιουργεί μια επιμήκη ζώνη, το μετάλλιο του Παντοκράτορα πλαισιώνεται από τρία ακόμα μετάλλια: από δυτικά προς τα ανατολικά, στο πρώτο μετάλλιο εικονίζεται ο «πάγκαλος» Ιωσήφ, ο γιος του Ιακώβ, που με τη ζωή του προοικονομεί τον Χριστό. Ακολουθεί ο Παντοκράτορας και στη συνέχεια, μετά το σφενδόνιο, ο Χριστός ως Άγγελος της Μεγάλης Βουλής και ακόμα ανατολικότερα ο Παλαιός των Ημερών. Στο εσωρράχιο του σφενδονίου εικονίζεται το Άγιο Πνεύμα ως περιστέρι με φωτοστέφανο, ανάμεσα στους Προφήτες Αββακούμ, Δαβίδ, Ιερεμία και Ηλία.
Η παρουσία των Προφητών γύρω από το Άγιο Πνεύμα σχετίζεται άμεσα και με το μετάλλιο με τον Χριστό ως «Μεγάλης Βουλής Άγγελο». Πρόκειται για μια παράσταση του Χριστού ως άσαρκου Λόγου, δηλαδή ως του δεύτερου Προσώπου της Αγίας Τριάδος. Ειδικότερα, ο Χριστός, κατά τους χρόνους της Παλαιάς Διαθήκης, δηλαδή πριν από την Ενσάρκωση, εμφανιζόταν στους Προφήτες ως ο άγγελος της απόφασης (δηλαδή της «Μεγάλης Βουλής») του Θεού να σώσει τους ανθρώπους από τις αμαρτίες. Η παράσταση είναι γνωστή από αγιορείτικα μνημεία.
Στο τελευταίο μετάλλιο της καμάρας της οροφής, που βρίσκεται πάνω από το Ιερό Βήμα, εικονίζεται ο Παλαιός των Ημερών, όπως είναι το όνομα του Θεού στην Παλαιά Διαθήκη. Είναι μια εικόνα που δίνει έμφαση στην αιωνιότητα του Δημιουργού. Ο συνδυασμός των χριστολογικών απεικονίσεων στα τέσσερα μετάλλια της οροφής με τις μορφές του Αγίου Πνεύματος και των Προφητών εξαίρει το Μυστήριο της Αγίας Τριάδας στην καμάρα του Αγίου Αθανασίου.
Ο κυρίως ναός χωρίζεται από το Ιερό Βήμα με κτιστό τέμπλο, το οποίο επιζωγραφίστηκε στις αρχές του 20ου αιώνα με εικόνες που έχουν καλύψει τις παλαιότερες τοιχογραφίες. Δεξιά κι αριστερά της Ωραίας Πύλης, όπως ονομάζεται η κεντρική είσοδος προς το Ιερό Βήμα, εικονίζονται ο Χριστός και η Θεοτόκος, αντίστοιχα. Στα δεξιά του Χριστού εικονίζεται ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος. Στην αριστερή άκρη του τέμπλου υπάρχει η εικόνα του αγίου Αθανασίου Αλεξανδρείας, στον οποίο είναι αφιερωμένος ο ναός. Ο Άγιος Αθανάσιος, ως Πατριάρχης Αλεξανδρείας τον 4ο αιώνα, υπήρξε καθοριστική μορφή για την υπεράσπιση του ορθόδοξου δόγματος απέναντι στην αίρεση του αρειανισμού, που θεωρούσε τον Χριστό δημιούργημα του Θεού-Πατέρα, και όχι ομοούσιο και αιώνιο.
Στο Ιερό Βήμα διασώζεται ο πλούσιος τοιχογραφικός διάκοσμος του 18ου αιώνα, που περιλαμβάνει την Παναγία «Πλατυτέρα των Ουρανών» στην κόγχη της αψίδας, πλαισιωμένη από την σκηνή του Ευαγγελισμού και το Ιερό Μανδήλιο στο μέτωπο της αψίδας. Το Ιερό Μανδήλιο ήταν, σύμφωνα με την παράδοση, ένα κομμάτι υφάσματος πάνω στο οποίο είχαν αποτυπωθεί θαυματουργικά τα χαρακτηριστικά του προσώπου του Χριστού και απεικονιζόταν στους βυζαντινούς ναούς είτε πάνω από την είσοδο, είτε στο τόξο πάνω από την Αγία Τράπεζα, όπως εδώ. Στους τοίχους της αψίδας εικονίζονται τα παραδοσιακά βυζαντινά εικονογραφικά θέματα που σχετίζονται με το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας (συλλειτουργούντες ιεράρχες, Κοινωνία των Αποστόλων). Επιπλέον, στους τοίχους του Βήματος ιστορείται η Θεία Λειτουργία, με τον Χριστό ως Αρχιερέα.
Στον τοξωτό δυτικό τοίχο του ναού, κάτω από την καμάρα, δεσπόζει μια μεγάλη και πολυπρόσωπη παράσταση της Σταύρωσης. Η σκηνή της Σταύρωσης τοποθετείται μπροστά από τα τείχη των Ιεροσολύμων. Μια ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια είναι ότι ο αμετανόητος ληστής, στα αριστερά του Χριστού, εικονίζεται με δαιμονική μορφή. Πρόκειται για λεπτομέρεια που προέρχεται από το απόκρυφο «ευαγγέλιο του Νικοδήμου».
Πάνω από την Σταύρωση και πάνω από την είσοδο υπάρχει επιγραφή που αναφέρει την αφιέρωση του ναού στον Άγιο Αθανάσιο Αλεξανδρείας και τα έργα της αγιογράφησης, που έγιναν με έξοδα της κοινότητας. Αναφέρεται επίσης το όνομα του Νικηφόρου, επισκόπου Ταλαντίου και Δαυλείας. Αν και η ημερομηνία δεν σώζεται, πιθανότητα θα ήταν πολύ κοντινή στη χρονολογία 1759, που καταγράφει η εγχάρακτη επιγραφή στο υπέρθυρο του ναού.
ΗΣΤΟΡΙΘΗ Ο ΘΕΙΟΣ ΚΕ ΠΑΝΣΕΠΤΟΣ ΝΑΟΣ ΟΥΤΟΣ ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΠΑΤΡΙΑΡΧΟΥ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑΣ ΔΙΑ ΣΥΝΔΡΟΜΗΣ ΚΑΙ ΕΞΟΔΟΥ ΑΥΤΗΣ ΧΟΡΑΣ. ΑΡΧΙΕΡΑΤΕΥΟΝΤΟΣ ΤΟΥ ΘΕΟΦΙΛΕΣΤΑΤΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΤΑΛΑΝΤΙΟΥ ΚΑΙ ΔΑΥΛΕΙΑΣ ΚΥΡΙΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΝΙΚΗΦΟΡΟΥ μετα των … και των ιερέων επητροπεύοντος …
Η είσοδος του ναού και η επιγραφή πλαισιώνονται από τις επιβλητικές παραστάσεις των αρχαγγέλων Μιχαήλ και Γαβριήλ.
