Ιερά Μονή Προφήτη Ηλία Ζελίου στη θέση Κάρκαρη

Το μοναστηριακό συγκρότημα του Προφήτη Ηλία, με τον επιβλητικό οχυρωματικό περίβολο, βρίσκεται στα ΒΔ του χωριού Ζέλι της Λοκρίδας και είναι κτισμένο σε λόφο, σε μια προεξοχή ύψους 200 περίπου μέτρων. Η ίδρυση της μονής ανάγεται στην Φραγκοκρατία, αλλά γνώρισε εκτεταμένες επεμβάσεις στην Οθωμανική περίοδο.Ο ναός είναι το καθολικό της μονής και κατασκευάστηκε τον 18ο αιώνα.

Η εκκλησία είναι μια μικρή μονόχωρη, καμαροσκέπαστη βασιλική, με στέγη καλυμμένη από κεραμίδια. Η τοιχοδομία αποτελείται από ακανόνιστες πέτρεςκαι μόνο στα ανοίγματα των θυρών και παραθύρων από καλοπελεκημένους λίθους. Είναι πιθανόν ο ναός να αντιμετώπισε προβλήματα στατικής επάρκειας, στα οποία να οφείλεται η κατασκευή των τριών μεγάλων πέτρινων αντηρίδων στη νότια πλευρά.

Η καμάρα που καλύπτει τον ναό στηρίζεται σε τόξα από καλοπελεκημένους θολίτες λίθους που εφάπτονται στους πλευρικούς τοίχους. Θεωρείται πιθανό ότι ο ναός ήταν αρχικά τρίκλιτη βασιλική, με κτιστές τοξοστοιχίες ανάμεσα στα κλίτη. Οι οξυκόρυφες απολήξεις των τόξων θεωρούνται δυτική επιρροή.

Ο ναός είχε πλούσιο τοιχογραφικό διάκοσμο που χρονολογείται στον 18ο αι. Σήμερα σώζονται αποσπασματικά οι τοιχογραφίες στο ανώτερο τμήμα των τοίχων και στην καμάρα της οροφής. Το κεντρικό τμήμα της οροφής πάνω στον άξονα συμμετρίας Ανατολής- Δύσης κυριαρχείται από μετάλλιο όπου θα πρέπει να υπήρχε εικόνα του Παντοκράτορα. Το μετάλλιο περιβάλλεται από μια ομόκεντρη, κυκλική ζώνη που κοσμείται από μετάλλια με παραστάσεις αγγέλων. Η σύνθεση των ομόκεντρων κύκλων εγγράφεται σε παραλληλόγραμμο διάχωρο, με ζωγραφικό διάκοσμο σε δύο ζώνες: στις τέσσερις γωνίες γύρω από το κεντρικό κυκλικό σχήμα εικονίζονται οι τέσσερις Ευαγγελιστές με τα σύμβολά τους, ενώ στην κατώτερη ζώνη εικονίζονται Προφήτες. Αυτό το εικονογραφικό πρόγραμμα θα μπορούσε να κοσμεί έναν τρούλο, που στις εκκλησίες συμβολίζει τον ουράνιο θόλο. Η σύνθεση όπως την βλέπουμε στον Προφήτη Ηλία προσαρμόζει το εικονογραφικό πρόγραμμα με τους θεολογικούς του συμβολισμούς στον χώρο της καμάρας.

Ο κυρίως ναός χωρίζεται από το Ιερό Βήμα με κτιστό τέμπλο με δύο τοξωτά ανοίγματα: την Ωραία Πύλη και την βόρεια θυρίδα προς την Πρόθεση. Οι τοιχογραφίες είναι σύγχρονες με εκείνες του υπόλοιπου ναού. Αριστερά και δεξιά της Ωραίας Πύλης εικονίζονται ένθρονοι η Θεοτόκος Βρεφοκρατούσα και ο Χριστός Παντοκράτορας αντίστοιχα. Στη ζώνη στο ανώτερο τμήμα του κτιστού τέμπλου εικονίζονται σε προτομή οι Απόστολοι, που πλαισιώνουν την κεντρική σύνθεση της Δέησης, με τον Χριστό στο κέντρο, την Παναγία στα αριστερά και τον Πρόδρομο στα δεξιά. Οι παραστάσεις του τέμπλου συμπληρώνονται από τις μορφές του Προδρόμου και του Προφήτη Ηλία στα εσωρράχια των τόξων στον νότιο και στον βόρειο τοίχο αντίστοιχα.