Ι. Ν. Παναγίας Δέσποινας
Η εκκλησία της Παναγίας Δέσποινας είναι από το 1833 ένας από τους ενοριακούς ναούς της Λαμίας, χτισμένος κοντά στο κάστρο. Είναι μια τρίκλιτη βασιλική του 18ου αι., η οποία έχει χτιστεί στη θέση παλαιότερης εκκλησίας. Οι εξωτερικοί τοίχοι του ναού είναι καλυμμένοι με νεότερα επιχρίσματα και η στέγη καλύπτεται με κεραμίδια. Στη βόρεια και στη νότια πλευρά της εκκλησίας υψώνονται δίδυμα καμπαναριά, τα οποία μέχρι το 1937 βρίσκονταν στην ΒΔ και ΝΔ γωνία της Δυτικής πλευράς του ναού. Τη χρονιά αυτή με σχέδια του αρχιτέκτονα Αθανασίου Δεμίρη προστέθηκε η σημερινή είσοδος του ναού και ο γυναικωνίτης.
Σύμφωνα με την παράδοση, ο παλαιότερος ναός που στεκόταν στη θέση της Παναγίας Δέσποινας ήταν αφιερωμένος στους αποστόλους Πέτρο και Παύλο. Επιπλέον, στο νότιο άκρο του Ιερού Βήματος υπάρχει παρεκκλήσιο αφιερωμένο στη Ζωοδόχο Πηγή. Το ιστορικό της διπλής αφιέρωσης αποτυπώνεται στον διάκοσμο της κόγχης πάνω από την είσοδο του ναού, όπου εικονίζονται οι απόστολοι Πέτρος και ο Παύλος κρατώντας ομοίωμα του ναού κάτω από παράσταση της Παναγίας ως Ζωοδόχου Πηγής. Το ψηφιδωτό με τα παραδεισιακά παγώνια που επιστέφει την είσοδο είναι πρόσφατο έργο, του 1993, του καλλιτέχνη Θεόδωρου Μώρη, που έχει δουλέψει σε πολλούς ναούς της Φθιώτιδας.
Η είσοδος του ναού βρίσκεται στο βορειοδυτικό άκρο. Μπαίνοντας και προχωρώντας προς το εσωτερικό του ναού, ο επισκέπτης βλέπει το περίτεχνο ξυλόγλυπτο προσκυνητάρι, με λεπτομέρειες από ένθετο ελεφαντόδοντο. Την ίδια τεχνοτροπία βλέπουμε και σε άλλα σημεία του ξυλόγλυπτου διακόσμου του ναού, όπως ο Δεσποτικός θρόνος. Η αργυρεπένδυτη εικόνα στο προσκυνητάρι είναι δίζωνη, όπως και η εικόνα πάνω από την είσοδο. Στην κάτω ζώνη εικονίζονται οι απόστολοι Πέτρος και Παύλος και στην πάνω η Παναγία Ζωοδόχος Πηγή.
Τα τρία κλίτη της εκκλησίας χωρίζονται μεταξύ τους από δύο τοξοστοιχίες, που στηρίζονται σε κτιστούς κίονες. Οι κίονες είναι καλυμμένοι με επίχρισμα και έχουν διακοσμητικούς αύλακες, σε απομίμηση μαρμάρινων κιόνων. Το κεντρικό κλίτος του ναού στεγάζεται με καμάρα, ενώ τα πλάγια κλίτη με επίπεδες στέγες.
Στη δυτική πλευρά του ναού υπάρχει το υπερώο του γυναικωνίτη, προσβάσιμο μέσω σκάλας στη βόρεια πλευρά του ναού. Ο γυναικωνίτης δημιουργήθηκε το 1937 όταν έγινε η προέκταση του ναού προς τα δυτικά.
Το περίτεχνο τέμπλο της Παναγίας Δέσποινας είναι ένα από τα παλαιότερα ξυλόγλυπτα μεταβυζαντινά τέμπλα που σώζονται στην Φθιώτιδα. Το τέμπλο είναι επιχρυσωμένο και καλύπτεται από ξυλόγλυπτο διάκοσμο υψηλής ποιότητας, όπου κυριαρχούν οι περιελισσόμενοι και συμπλεκόμενοι βλαστοί και ο άνθινος διάκοσμος. Ανάμεσα σε αυτά τα φυτικά μοτίβα, εικονίζονται πτηνά και ζώα με συμβολικό βάρος στη χριστιανική εικονογραφία (όπως περιστέρια, αμνοί κ.λπ.) αλλά και αγγελικές και ιερές μορφές. Η μεσαία ζώνη, όπου βρίσκονται τοποθετημένες οι δεσποτικές εικόνες, διαμορφώνεται με ξυλόγλυπτους κιονίσκους που στηρίζουν αψιδώματα με διάκοσμο από άνθη και πτηνά, εξαίροντας καθεμιά από τις εικόνες που κοσμούν το τέμπλο.
Αριστερά και δεξιά της Ωραίας Πύλης είναι τοποθετημένες, ως είθισται, οι εικόνες της Παναγίας Βρεφοκρατούσας και του Χριστού ένθρονου να ευλογεί. Στα αριστερά της Βρεφοκρατούσας υπάρχει η εικόνα των αποστόλων Πέτρου και Παύλου, ο Ιωάννης Θεολόγος που υπαγορεύει στον Άγιο Πρόχωρο, οι Άγιοι Ανάργυροι (με αφιερωματική επιγραφή: «Δαπάνη της Αφροδίτης Δ. Γουργιωτάκη, 1863, Μαρτίου 25»), ο Άγιος Νικόλαος (με αφιερωματική επιγραφή: «Δαπάνη Ηλία Τσαμτσή 1882») και, τέλος, οι Άγιοι Πάντες (με αφιερωματική επιγραφή: «Δαπάνη Ελένης Θεοδώρου Φωτοπούλου 1887»). Στα δεξιά του ένθρονου Χριστού βρίσκονται τοποθετημένες οι εικόνες του Ιωάννη Προδρόμου (με αφιερωματική επιγραφή: «Δώρον του Ιωάν. Μπακογιαννοπούλου, Λαμία τῇ 21 Αυγούστου 1891»), των Ταξιαρχών και της Αγίας Βαρβάρας, που σηματοδοτεί τη μετάβαση στο τέμπλο του παρεκκλησίου της Ζωοδόχου Πηγής.
Το τμήμα του τέμπλου από την εικόνα της Αγίας Βαρβάρας μέχρι τον νότιο τοίχο του ναού είναι το τέμπλο του παρεκκλησίου της Ζωοδόχου Πηγής, με την δική του Ωραία Πύλη με ξυλόγλυπτο βημόθυρο και βορινή πυλίδα. Αν και φαίνεται ενιαίο με το υπόλοιπο τέμπλο, παρουσιάζει κάποιες διαφοροποιήσεις. Αυτό φαίνεται κυρίως στα ξυλόγλυπτα αψιδώματα που επιστέφουν τις εικόνες στη ζώνη των δεσποτικών εικόνων: τα τόξα τους είναι πιο χαμηλά από εκείνα των αψιδωμάτων του υπόλοιπου τέμπλου. Εκατέρωθεν της Ωραίας Πύλης είναι τοποθετημένες οι εικόνες της Ζωοδόχου Πηγής (αριστερά) και του Χριστού Μεγάλου Αρχιερέα.
Στο δεξιό άκρο της ανώτερης ζώνης του τέμπλου, σε πλαίσιο όπως όλες οι εικόνες αυτής της ζώνης, βρίσκεται τοποθετημένη γραπτή κτητορική επιγραφή, στην οποία αναφέρεται η χρονολογία κατασκευής (1739) και το συνολικό κόστος των εργασιών του τέμπλου (900 γρόσια). Ορισμένοι μελετητές θεωρούν ότι το τέμπλο του παρεκκλησίου της Ζωοδόχου Πηγής είναι παλαιότερο και η επιγραφή ίσως να αναφέρεται μόνο σε αυτό, ενώ το υπόλοιπο τέμπλο του ναού συμπληρώθηκε σε ελαφρώς μεταγενέστερο χρόνο.
Ολόκληρο το κείμενο της επιγραφής έχει ως εξής:
ΤΗΝΟΣ ΔΕ ΤΟ ΕΡΓΟΝ ΕΝ ΓΡΑΜΑΣΙ ΟΥ ΛΕΓΩ ΘΕΟΣ ΓΑΡ ΟΙΔΕΝ Ο ΤΑ ΠΑΝΤΑ ΓΙΝΩΣΚΩΝ ΕΣΚΑΛΙΣΘΗ ΙΣΤΟΡΗΘΗ ΕΧΡΥΣΩΘΗ ΚΕ ΕΚΑΛΩΠΙΣΘΗ ΤΟ ΠΑΡΟΝ ΤΕΜΠΛΕΟΝ ΔΙΑ ΣΥΝΔΡΟΜΩΝ ΕΞΟΔΟΥ ΤΕ ΚΕ ΔΑΠΑΝΗ ΚΕ ΠΛΙΣΤΗ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΤΟΥ ΤΗΜΙΩΤΑΤΟΥ ΚΕ ΕΥΓΕΝΕΣΤΑΤΟΥ ΑΡΧΟΝΤΟΣ ΚΕ ΕΠΙΤΡΟΠΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΧΑΝΤΖΙΦΙΛΟΥ ΠΡΩΤΕΚΔΙΚΟΥ ΥΙΟΥ ΤΟΥ ΠΟΤΕ ΧΑΝΤΖΗΠΟΛΥΖΩΗ ΑΡΧΙΕΡΑΤΟΥΝΤΟΣ ΤΟΥ ΘΕΟΦΙΛΕΣΤΑΤΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΖΗΤΟΥΝΙΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΑΝΘΙΜΟΥ ΕΦΗΜΕΡΕΥΟΝΤΟΣ ΔΕ ΤΟΥ ΠΑΝΟΣΙΩΤΑΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΝΙΚΗΦΟΡΟΥ ΑΝΕΨΙΟΥ ΤΟΥ ΧΑΝΤΖΗΦΙΛΟΥ ΕΤΟΣ αψλθ 1739 ΝΟΕΒΡΗΟΥ 14 ΕΓΙΝΑΝ Η ΟΛΟΤΗΣ ΤΑ ΕΞΟΔΑ ΤΟΣΟΝ ΕΙΣ ΤΟ ΞΥΛΟΝ ΤΟΣΟΝ ΕΙΣ ΣΚΑΛΙΣΤΙΚΑ ΤΟΣΟΝ ΕΙΣ ΤΟ ΜΑΛΑΜΑ ΤΟΣΟΝ ΕΙΣ ΤΟ ΧΡΥΣΩΜΑ ΤΟΣΟΝ ΕΙΣ ΕΙΚΟΝΑΣ ΓΡΟΣΙΑ 900 ΗΓΟΥΝ ΕΝΙΑΚΟΣΙΑ
