Ι. Ν. Αγίου Νικολάου στον Έξαρχο
Ο ναός του Αγίου Νικολάου βρίσκεται σε μικρή απόσταση από το χωριό Έξαρχος, ανάμεσα στις αρχαίες πόλεις Υάμπολη και Άβες της επαρχίας Λοκρίδας. Είναι αφιερωμένος στον Άγιο Νικόλαο τον Νέο (ή τον εν Βουνένοις), βυζαντινό στρατιωτικό που σκοτώθηκε στις αρχές του 10ου αιώνα, ενδεχομένως κατά την αραβική επιδρομή στη Δημητριάδα το 901-902, και καθιερώθηκε ως μάρτυρας και τοπικός άγιος.
Ο κυρίως ναός είναι σταυροειδής εγγεγραμμένος. Το σχήμα του σταυρού στις στέγες είναι ιδιαίτερα τονισμένο, γιατί οι στέγες των γωνιακών διαμερισμάτων είναι αισθητά χαμηλότερες. Ο ναός έχει οκτάπλευρο τρούλο και τρίπλευρη αψίδα του ιερού στα ανατολικά. Ο νάρθηκας, όπως σώζεται σήμερα στη δυτική πλευρά, φαίνεται ότι προστέθηκε αργότερα, αντικαθιστώντας ίσως τον αρχικό νάρθηκα του ναού.
Στην τοιχοδομία του ναού βλέπουμε έναν συνδυασμό αργολιθοδομής με επιμελημένη τοιχοποιία. Αργολιθοδομή είναι η οικοδόμηση με ακατέργαστες πέτρες και συνδετικό κονίαμα. Στο κατώτερο τμήμα των τοίχων, όμως, έχουν χρησιμοποιηθεί ογκόλιθοι και μεγάλες λαξευμένες πέτρες από αρχαία κτίσματα της περιοχής. Σε ορισμένα σημεία, όπως στον νότιο τοίχο κάτω από το παράθυρο, αλλά και στον βόρειο τοίχο, βλέπουμε ότι οι λίθοι είχαν τοποθετηθεί με τρόπο ώστε να σχηματίζουν σταυρούς, που μάλιστα τονίζονται ακόμα περισσότερο με την τοποθέτηση πλίνθων (τούβλων) για να τονιστούν τα περιγράμματα. Αυτά τα χαρακτηριστικά της τοιχοποιίας οδηγούν τους αρχαιολόγους να χρονολογήσουν τον ναό στα τέλη του 12ου ή στον 13ο αιώνα.
Ο τρούλλος είναι οκτάπλευρος και, σε αντίθεση με τους τοίχους του ναού, είναι κατασκευασμένος εξ ολοκλήρου από λαξευτή τοιχοποιία. Στις γωνίες έχουν ενσωματωθεί κτιστοί ημικιονίσκοι. Κάτω από το γείσο της στέγης υπάρχει μια ζώνη με κεραμοπλαστικό διάκοσμο, δηλαδή διακοσμητικά μοτίβα που σχηματίζονται από κεραμικά στοιχεία. Τα παράθυρα είναι μονόλοβα και κλείνονται σήμερα με μαρμάρινα διαφράγματα, που ίσως αντικατέστησαν τα αντίστοιχα αρχικά.
Η αψίδα του ιερού είναι τρίπλευρη. Το κατώτερο τμήμα της, μέχρι τη βάση του παραθύρου, είναι χτισμένο με αργολιθοδομή, όπως και ο υπόλοιπος ναός. Το ανώτερο τμήμα είναι κατασκευασμένο, όπως και ο τρούλος, με λαξευτή τοιχοποιία. Η μετάβαση από το ένα επίπεδο στο άλλο τονίζεται οπτικά με τον κοσμήτη που περιβάλλει τις τρεις πλευρές της. Παρόλο που το παράθυρο της αψίδας έχει φραχθεί, διακρίνεται ότι ήταν αρχικά δίλοβο, με δύο μικρά επάλληλα τόξα, και περιγραφόταν από ένα ευρύτερο τόξο. Κάτω από το γείσο της στέγης υπάρχει μια ταινία με κεραμοπλαστικό διάκοσμο. Το σχήμα που έχουν τα κεραμικά κοσμήματα ονομάζεται «δισέψιλον» και συνηθιζόταν τον 13ο αιώνα.
Ο σημερινός νάρθηκας, που διατηρείται σε πολύ κακή κατάσταση, είναι μεταγενέστερο κτίσμα σε σχέση με τον κυρίως ναό, αλλά αντικατέστησε τον αρχικό νάρθηκα, ίχνη του οποίου διακρίνονται σε ορισμένα σημεία στη νότια πλευρά και τη νοτιοδυτική γωνία. Όμως η διαμόρφωση της εισόδου στη νότια πλευρά, με το τοξωτό ανώφλι και το δίλοβο παράθυρο από πάνω, είναι μεταγενέστερες παρεμβάσεις. Η αρχική είσοδος στον νάρθηκα θα πρέπει να βρισκόταν στη δυτική πλευρά.
Ο κυρίως ναός εσωτερικά πρέπει να ήταν κατάγραφος, αλλά λόγω της μακρόχρονης έκθεσης σε υγρασία, το μεγαλύτερο μέρος της αρχικής τοιχογράφησης καταστράφηκε. Τα κατεστραμμένα τμήματα είναι καλυμμένα με ασβεστόχρωμα. Έτσι διακρίνεται με μεγαλύτερη σαφήνεια η μορφή του σταυροειδούς εγγεγραμμένου ναού και στο εσωτερικό με τις τέσσερις καμάρες που σχηματίζουν τις κεραίες του σταυρού και στηρίζουν τον ψηλό τρούλο.
Ο κυρίως ναός χωρίζεται από το Ιερό Βήμα με κτιστό τέμπλο, στο οποίο έχουν ενσωματωθεί και μαρμάρινα κομμάτια από το αρχικό τέμπλο. Οι τοιχογραφίες χρονολογούνται στον 18ο αιώνα. Στα δεξιά της Ωραίας Πύλης, της κύριας εισόδου στο Ιερό Βήμα, εικονίζονται ένθρονοι ο Χριστός στα δεξιά και η Θεοτόκος στον τύπο της Βρεφοκρατούσας στα αριστερά. Πλαισιώνονται από όρθιες και μετωπικές μορφές: ενός Αρχαγγέλλου στα αριστερά της Παναγίας και του Αγίου Ιωάννη Προδρόμου στα δεξιά του Χριστού. Ο Πρόδρομος εικονίζεται εδώ κι αυτός με φτερά αγγέλου, κάτι που δεν είναι σπάνιο στην ορθόδοξη αγιογραφία, καθώς τονίζει τον ρόλο του ως αγγελιοφόρου της έλευσης του Χριστού-Μεσσία. Στο ύψος του υπέρθυρου, σε μια ενιαία ζώνη, εικονίζεται η σύνθεση της Μεγάλης Δεήσεως με τον Χριστό σε προτομή ανάμεσα στην Παναγία και τον Πρόδρομο, που πλαισιώνονται από τους Αποστόλους.
Οι παλαιότερες τοιχογραφίες του ναού χρονολογούνται στα τέλη του 13ου αιώνα, αλλά δυστυχώς σώζονται ελάχιστα τμήματα αυτού του διακόσμου. Στον τρούλο διακρίνεται κάπως το μετάλλιο με τον Παντοκράτορα. Στην αμέσως κατώτερη ζώνη εικονίζονταν σε μετάλλια ιερές μορφές, από τις οποίες σήμερα διακρίνεται η προτομή της Θεοτόκου και τουλάχιστον ένας αρχάγγελος. Στον κυλινδρικό τοίχο του τυμπάνου του τρούλου εικονίζονταν δώδεκα Προφήτες. Σήμερα διακρίνονται ο Δανιήλ, ο Δαβίδ και ο Σολομώντας.
Στο ύψος του παραθύρου διακρίνεται η μορφή του Γαβριήλ από τη σκηνή του Ευαγγελισμού. Στην κατώτερη ζώνη, διασώζονται μεταγενέστερες αγιογραφίες, από τον 18ο ή τον 19ο αιώνα, με μορφές που τοποθετούνται μέσα σε πλαίσιο. Στα αριστερά εικονίζονται δύο ιεράρχες, ο Άγιος Ιωάννης Χρυσόστομος και πιθανόν ο Άγιος Νικόλαος. Στα δεξιά, μέσα σε διαφορετικό και πιο διακοσμητικό πλαίσιο, εικονίζεται έφιππος στρατιωτικός άγιος, που επιγράφεται «ο Νέος». Πρόκειται πιθανότατα για τον Άγιο Νικόλαο τον Νέο. Στο κάτω μέρος της παράστασης διακρίνεται αφιερωματική επιγραφή, αλλά δεν διασώζεται το όνομα του δωρητή.
Στον βορινό τοίχο υπάρχει η απεικόνιση του Αγίου Νικολάου του Νέου, στον οποίο είναι αφιερωμένος ο ναός. Εικονίζεται σαν βυζαντινός έφιππος στρατιωτικός άγιος, με νεανικά χαρακτηριστικά. Οι παλαιότερες εικόνες του Αγίου Νικολάου του Νέου προέρχονται από την παλαιολόγεια περίοδο και συνεχίζονται στα μεταβυζαντινά χρόνια σε μεγάλο μέρος του βαλκανικού χώρου. Εικονίζεται άλλοτε με νεανικά χαρακτηριστικά κι άλλοτε ως πιο ώριμος στρατιώτης με γένια. Η έφιππη απεικόνιση του αγίου είναι σπάνια. Ίσως ο έφιππος άγιος στον απέναντι τοίχο να αντιγράφει αυτή την απεικόνιση. Υπάρχει, επίσης, άλλη μια πολύ μεταγενέστερη αντιγραφή αυτής της σύνθεσης στον νότιο τοίχο του Ιερού Βήματος. Ανάμεσα στα πόδια του αλόγου διατηρούνται ίχνη της αφιερωματικής επιγραφής «Δέησις του δούλου Θεού Διμη…» [Δημητρίου;]
Στην κόγχη και στους τοίχους της αψίδας του Βήματος σώζονται και πάλι παραστάσεις από τον παλαιότερο διάκοσμο του ναού, από τα τέλη του 13ου αιώνα. Στην κόγχη της αψίδας εικονιζόταν η Παναγία Βρεφοκρατούσα, πλαισιωμένη από αγγέλους. Στους τοίχους της αψίδας εικονίζονταν «συλλειτουργούντες ιεράρχες», ένα τυπικό εικονογραφικό θέμα στη βυζαντινή εικονογραφία.
Στη βόρεια πλευρά της αψίδας του Ιερού Βήματος βρίσκεται η Πρόθεση, όπου προετοιμάζονται τα Τίμια Δώρα για την Θεία Ευχαριστία. Στην κόγχη της Πρόθεσης του Αγίου Νικολάου εικονίζεται το θέμα της «Άκρας Ταπείνωσης». Εικονίζεται δηλαδή ο Χριστός όρθιος μέχρι τη μέση, καθώς βρίσκεται μέσα σε σαρκοφάγο, με κλειστά μάτια και σταυρωμένα χέρια, ενώ πίσω του φαίνεται ο Σταυρός. Αυτή η συμβολική απεικόνιση της σταυρικής θυσίας, καθώς τοποθετούνταν στην Πρόθεση, αναδείκνυε τη σύνδεση ανάμεσα στη θυσία του Χριστού και τη Θεία Ευχαριστία. Κάτω από την παράσταση, μια επιγραφή με κατάλογο ονομάτων περιλαμβάνει τη χρονολογία 1755. Στον 18ο αιώνα χρονολογούνται αρκετές στερεωτικές επεμβάσεις στον ναό, οι οποίες πιθανώς συνοδεύτηκαν από εκτεταμένη αγιογράφηση.
